Trong bối cảnh tri thức thay đổi nhanh chóng, phương thức dạy, học dựa hoàn toàn vào sách giấy đang bộc lộ nhiều giới hạn về khả năng cập nhật, cá nhân hóa và mở rộng tiếp cận.

Đổi mới căn bản giáo dục không thể tách rời việc dịch chuyển học liệu sang môi trường số, nơi dữ liệu lớn đóng vai trò nền tảng cho quản lý, giảng dạy và học tập.

Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, ông Đặng Thanh Hải, Phó Tổng Giám đốc nhận cúp và chứng nhận Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam lần thứ 8.

Định hướng này đã được Chính phủ xác lập tại Quyết định số 131/QĐ-TTg về Chương trình chuyển đổi số ngành giáo dục đến năm 2025, tầm nhìn 2030, đồng thời gắn chặt với tinh thần Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

Trong nhiều năm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo liên tục chỉ đạo phát triển học liệu số nhằm phục vụ dạy học trực tuyến, dạy học kết hợp, giảm tải cho giáo viên và nâng cao chất lượng kiểm tra, đánh giá.

Đặc biệt, đại dịch Covid-19 đã trở thành “phép thử” rõ ràng khi nơi nào có học liệu số chính thống, kịp thời, nơi đó hoạt động dạy và học được duy trì; ngược lại, thiếu học liệu số đồng nghĩa với nguy cơ đứt gãy giáo dục.

Với vai trò là đơn vị xuất bản sách giáo khoa chủ lực của cả nước, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đứng trước yêu cầu lớn: làm thế nào để chuyển hóa khối tri thức giáo dục đồ sộ tích lũy suốt nhiều thập kỷ thành tài nguyên số có thể khai thác, chia sẻ và phục vụ xã hội một cách hiệu quả.

Theo lãnh đạo Nhà xuất bản, số hóa sách không chỉ là quét bản in thành tệp điện tử, mà là quá trình chuẩn hóa, tái cấu trúc và liên kết dữ liệu, để mỗi cuốn sách trở thành một “thực thể dữ liệu” trong hệ sinh thái học liệu số. Khi đó, sách không tồn tại đơn lẻ mà được kết nối với bài giảng, học liệu đa phương tiện, dữ liệu học tập và các công cụ hỗ trợ dạy, học.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Tổng công ty Giải pháp Doanh nghiệp Viettel trao đổi văn bản thoả thuận hợp tác giữa hai đơn vị.

Thực tế cho thấy, hàng chục nghìn đầu sách giáo dục qua các thời kỳ đang tồn tại rải rác, thiếu bản lưu trữ hoàn chỉnh và hầu như chưa có dữ liệu số. Điều này không chỉ gây khó khăn cho quản lý, mà còn khiến một khối tri thức khổng lồ chưa được khai thác tương xứng trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục.

Nhận diện rõ “khoảng trống” này, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã xác định xây dựng Big Data sách giáo dục là nhiệm vụ trọng tâm, mang tính nền móng cho chiến lược chuyển đổi số dài hạn.

Trong quá trình triển khai, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phối hợp với Thư viện Quốc gia Việt Nam thu thập danh mục sách lưu chiểu qua các thời kỳ, rà soát, loại bỏ trùng lặp, từng bước chuẩn hóa dữ liệu.

Kết quả bước đầu hình thành danh mục 33.786 tên sách có dữ liệu cơ bản tương đối đầy đủ, trong đó sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên và sách đọc thêm chiếm tỷ trọng lớn.

Đáng chú ý, toàn bộ 1.132 sách giáo khoa, sách giáo viên và sách bài tập theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được chuẩn hóa dữ liệu số ngay từ khâu bản thảo.

Bên cạnh đó, các đơn vị thành viên đã tập hợp hơn 4.360 tệp sách tham khảo và gần 200 tệp học liệu số đa phương tiện, tạo nguồn dữ liệu có bản quyền quan trọng cho kho học liệu số quốc gia.

Những con số này cho thấy nền móng Big Data học liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang từng bước hình thành, mở ra khả năng khai thác sâu và lâu dài.

Nhận thức rằng chuyển đổi số không thể là nỗ lực đơn lẻ, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chủ động hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ lớn nhằm xây dựng hệ sinh thái học liệu số trên nền Big Data.

Tiêu biểu là hợp tác với Tổng Công ty Viễn thông Quân đội Viettel triển khai số hóa sách giáo khoa theo mô hình bốn tầng, phát triển bộ sách ứng dụng trí tuệ nhân tạo và nền tảng dữ liệu giáo dục làm “trục lõi”.

Mục tiêu là từng bước tích hợp trí tuệ nhân tạo vào các môn học, hướng tới hình thành hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo giáo dục dùng chung từ năm học 2026-2027.

Hệ thống tập huấn, bồi dưỡng giáo viên online của Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam.

Song song đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp với VTC xây dựng Trục học liệu số Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, nền tảng quản lý tập trung học liệu chính thống, dữ liệu học tập và công cụ dạy, học. Trục học liệu này không chỉ đưa sách giáo khoa lên môi trường số mà còn hướng tới cá nhân hóa việc học, hỗ trợ giáo viên đánh giá học sinh, nhà trường quản lý dựa trên dữ liệu.

Các hợp tác với Tri thức Mới, AI EDU, Zodiac Clarity tiếp tục mở rộng hệ sinh thái từ sách giáo khoa điện tử, hệ thống quản lý học tập, gia sư trí tuệ nhân tạo đến lớp học thông minh, từng bước hình thành môi trường giáo dục số đồng bộ, chuẩn hóa và có bản quyền.

Điểm nhấn trong cách tiếp cận của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam là xây dựng Big Data không phải để “cất giữ”, mà để khai thác và lan tỏa giá trị tri thức cho xã hội. Từ năm 2020, sách giáo khoa và học liệu điện tử đã được đưa lên các nền tảng trực tuyến nhằm phục vụ giới thiệu sách, bồi dưỡng và tập huấn giáo viên, hỗ trợ triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Hàng nghìn buổi tập huấn, bồi dưỡng trực tuyến đã được tổ chức, mang lại hiệu quả rõ rệt, đặc biệt trong giai đoạn dịch bệnh. Song song với đó, các đơn vị thành viên mở rộng kênh phát hành trên nền tảng thương mại điện tử, từng bước thích ứng với sự thay đổi trong thói quen tiếp cận sách của người học trong kỷ nguyên số.

Hiện nay, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang hoàn thiện Đề án số hóa sách qua các thời kỳ, chuẩn bị lựa chọn nhà cung cấp, tổ chức số hóa nguồn sách lưu trữ tại Thư viện Quốc gia và xây dựng phần mềm thư viện số để quản lý, khai thác dữ liệu. Các giải pháp công nghệ, từ mã nguồn mở đến phần mềm thương mại, đang được cân nhắc nhằm bảo đảm tính bền vững, an toàn và khả năng mở rộng.

Đặc biệt, chiến lược hợp tác được xác định theo hướng lâu dài, kế thừa, lấy sách giáo khoa điện tử làm nền tảng cốt lõi. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc phát triển sản phẩm số, mà là xây dựng hệ sinh thái học liệu số phục vụ cộng đồng, trong đó sách giáo khoa điện tử miễn phí từ lớp 1 đến lớp 12 được xem là bước đi mang tính đột phá, góp phần giảm gánh nặng chi phí học tập cho hàng triệu gia đình và từng bước hiện thực hóa chủ trương sách giáo khoa miễn phí của Chính phủ.

Với triết lý phát triển lấy người học làm trung tâm, cùng sự đầu tư bài bản về nội dung, công nghệ và dữ liệu, Big Data học liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng tri thức số quan trọng, mở ra hướng tiếp cận mới cho giáo dục Việt Nam trong kỷ nguyên chuyển đổi số.