Sau chùm ca bệnh tại một trường học ở TP.HCM, các chuyên gia cảnh báo nguy cơ bỏ lỡ thời điểm điều trị do nhầm lẫn những biểu hiện ban đầu với bệnh lý thông thường.

Thông tin TP.HCM ghi nhận 5 học sinh Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, dương tính với vi khuẩn não mô cầu, trong đó một trường hợp tử vong, tiếp tục làm dấy lên lo ngại về mức độ nguy hiểm của căn bệnh truyền nhiễm có khả năng diễn tiến đặc biệt nhanh này.

Ngoài việc nhận diện triệu chứng, các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tiêm vắc-xin trong phòng ngừa bệnh não mô cầu, nhất là ở lứa tuổi học sinh, thanh thiếu niên thường xuyên học tập, sinh hoạt và giao tiếp trong môi trường tập thể.

Điều đáng chú ý là cùng tiếp xúc hoặc mang vi khuẩn não mô cầu, có người hoàn toàn khỏe mạnh, có người chỉ xuất hiện triệu chứng viêm họng, nhưng cũng có trường hợp rơi vào tình trạng nguy kịch và tử vong trong thời gian rất ngắn. Sự khác biệt về biểu hiện bệnh khiến việc nhận diện sớm não mô cầu trở thành thách thức đối với cả gia đình và nhân viên y tế.

Theo bác sỹ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1, bệnh do vi khuẩn Neisseria meningitidis, còn gọi là não mô cầu, gây ra. Vi khuẩn có thể cư trú tại vùng hầu họng của người khỏe mạnh mà không gây bất kỳ triệu chứng nào. Tuy nhiên, người lành mang trùng vẫn có khả năng lây truyền vi khuẩn cho người khác, đặc biệt trong điều kiện tiếp xúc gần hoặc sinh hoạt chung kéo dài.

Ở một số trường hợp, vi khuẩn chỉ gây viêm họng với những biểu hiện tương đối nhẹ và có thể đáp ứng tốt với điều trị kháng sinh. Nguy hiểm hơn, vi khuẩn có thể xâm nhập vào màng não, gây viêm màng não hoặc đi vào máu, dẫn đến nhiễm trùng huyết cấp tính.

Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm khả năng xâm nhập của vi khuẩn, đặc điểm đáp ứng miễn dịch của cơ thể và thời điểm người bệnh được phát hiện, điều trị.

Đặc biệt, nhiễm trùng huyết do não mô cầu có thể gây rối loạn tuần hoàn, sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và đe dọa tính mạng chỉ trong vòng 24 giờ, thậm chí sớm hơn. Đây cũng là lý do có những bệnh nhân ban đầu chỉ sốt, mệt mỏi nhưng nhanh chóng chuyển sang tình trạng nguy kịch.

Bác sỹ Khanh cho biết, não mô cầu là loại vi khuẩn có thể điều trị bằng kháng sinh, song hiệu quả cứu chữa phụ thuộc rất lớn vào thời điểm can thiệp. Người bệnh được phát hiện càng sớm, cơ hội kiểm soát nhiễm trùng và hạn chế biến chứng càng cao.

Một trong những nguy cơ đáng lo ngại nhất là các triệu chứng ban đầu của bệnh thường thiếu tính đặc hiệu, dễ bị nhầm với cúm hoặc những bệnh nhiễm trùng thông thường.

Trẻ mắc bệnh có thể đột ngột sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, lừ đừ hoặc xuất hiện tình trạng sức khỏe suy giảm nhanh chóng. Ở những trường hợp viêm màng não, người bệnh còn có thể đau đầu dữ dội, nôn, cứng gáy hoặc rối loạn ý thức.

Đặc biệt, các nốt xuất huyết hoặc tử ban trên da là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần được chú ý. Những chấm xuất huyết có thể xuất hiện ở nhiều vị trí trên cơ thể, sau đó lan rộng và trở nên nghiêm trọng hơn nếu bệnh tiến triển.

Theo bác sỹ Khanh, trẻ sốt đột ngột, lừ đừ, kèm theo dù chỉ một nốt tử ban cũng cần được đưa đến bệnh viện ngay bởi diễn biến bệnh có thể được tính bằng giờ, thậm chí bằng phút.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng lưu ý, không nên chờ đến lúc xuất hiện tử ban mới đưa trẻ đi khám. Một số trường hợp nhiễm não mô cầu diễn tiến nặng trước khi có dấu hiệu xuất huyết ngoài da rõ ràng. Những biểu hiện như mệt lả bất thường, tay chân lạnh, ý thức thay đổi hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng đều cần được đánh giá cấp cứu.

Thực tế điều trị cho thấy, sự chủ quan trước những cơn sốt tưởng chừng quen thuộc có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm can thiệp hiệu quả. Không ít trường hợp trẻ đã có biểu hiện lừ đừ, mệt mỏi khác thường nhưng gia đình vẫn tiếp tục theo dõi tại nhà do nghĩ rằng chỉ mắc bệnh giống những lần sốt trước.

Ngoài việc nhận diện triệu chứng, các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tiêm vắc-xin trong phòng ngừa bệnh não mô cầu, nhất là ở lứa tuổi học sinh, thanh thiếu niên thường xuyên học tập, sinh hoạt và giao tiếp trong môi trường tập thể.

Đây là nhóm tuổi có nhiều hoạt động tiếp xúc gần, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp. Việc sử dụng chung vật dụng cá nhân hoặc tiếp xúc gần, kéo dài với người mang vi khuẩn cũng có thể làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm.

Theo bác sỹ Khanh, trẻ từng được tiêm vắc-xin não mô cầu từ nhỏ không đồng nghĩa được bảo vệ đầy đủ suốt đời. Khả năng miễn dịch có thể suy giảm theo thời gian, tùy thuộc loại vắc-xin, độ tuổi tiêm và lịch tiêm chủng trước đó.

Do não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh gây bệnh, các loại vắc-xin hiện có cũng có phạm vi bảo vệ khác nhau. Phụ huynh cần kiểm tra lịch sử tiêm chủng của trẻ, trao đổi với bác sỹ để xác định nhu cầu tiêm bổ sung hoặc tiêm nhắc lại theo hướng dẫn chuyên môn, đặc biệt lúc trẻ bước vào tuổi vị thành niên.

Bên cạnh tiêm chủng, các biện pháp phòng bệnh trong cộng đồng vẫn cần được duy trì, bao gồm vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng nghi ngờ, che miệng khi ho và đeo khẩu trang phù hợp khi có biểu hiện bệnh đường hô hấp.

Đối với những người tiếp xúc gần với ca bệnh được xác định mắc não mô cầu, việc khai báo và phối hợp với cơ quan y tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tùy mức độ tiếp xúc, những người thuộc diện nguy cơ có thể được chỉ định sử dụng kháng sinh dự phòng theo hướng dẫn chuyên môn, kể cả khi chưa xuất hiện triệu chứng. Không nên tự ý mua hoặc sử dụng kháng sinh để phòng bệnh.

Tại trường học, giáo viên và nhân viên y tế cần chủ động theo dõi sức khỏe học sinh, kịp thời nhận diện những biểu hiện bất thường và phối hợp với gia đình, cơ sở y tế để xử trí. Công tác giám sát, xác định người tiếp xúc gần và triển khai các biện pháp phòng ngừa cần được thực hiện theo hướng dẫn của ngành y tế, tránh tâm lý hoang mang nhưng cũng không được chủ quan trước nguy cơ lây nhiễm.

 Để chủ động phòng bệnh, Bộ Y tế khuyến cáo người tiếp xúc gần với các ca bệnh tại Trường THCS Hai Bà Trưng cần theo dõi chặt chẽ sức khỏe, chủ động liên hệ với cơ sở y tế và nhà trường để được hướng dẫn thực hiện các biện pháp dự phòng theo quy định.

Người dân cần duy trì vệ sinh cá nhân, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, hạn chế tiếp xúc gần với người mắc bệnh và bảo đảm không gian sinh hoạt, học tập thông thoáng. Các bề mặt thường xuyên tiếp xúc như tay nắm cửa, mặt bàn, đồ dùng học tập và đồ chơi cần được vệ sinh định kỳ.

Bên cạnh đó, tiêm vắc-xin phòng não mô cầu là biện pháp chủ động quan trọng. Người dân cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế để lựa chọn loại vắc-xin phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nhóm huyết thanh cần phòng ngừa, bởi mỗi loại vắc-xin có phạm vi bảo vệ khác nhau.

Cục Phòng bệnh cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan theo dõi sát diễn biến dịch tễ, đánh giá nguy cơ và cung cấp thông tin kịp thời để người dân chủ động phòng bệnh.

Hiện Việt Nam đã có các loại vắc-xin phòng các nhóm huyết thanh B, BC và A, C, Y, W-135 dành cho cả trẻ em và người lớn. Trong đó, vắc-xin phòng nhóm B có thể tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi; vắc-xin nhóm BC dành cho trẻ từ 6 tháng đến 45 tuổi; còn các vắc-xin phòng nhóm A, C, Y, W-135 có thể sử dụng từ 6 tuần tuổi và một số loại không giới hạn độ tuổi.

Theo bác sỹ của Hệ thống tiêm chủng Long Châu, mỗi loại vắc-xin chỉ phòng được những nhóm huyết thanh nhất định. Vì vậy, người dân nên tiêm phối hợp theo đúng khuyến cáo để được bảo vệ đầy đủ trước các nhóm não mô cầu có khả năng gây bệnh nặng.

Chuyên gia cũng lưu ý, phụ huynh không nên chờ đến khi trẻ xuất hiện ban xuất huyết hoặc rối loạn ý thức mới đưa đi cấp cứu. Khi trẻ có các biểu hiện như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, lừ đừ hoặc nổi ban xuất huyết, cần đưa đến bệnh viện càng sớm càng tốt, bởi với bệnh não mô cầu, mỗi giờ chậm trễ đều có thể quyết định sự sống còn của người bệnh.

Bên cạnh tiêm phòng, chuyên gia còn lưu ý các biện pháp phòng bệnh khác cho cả gia đình như vệ sinh cá nhân, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, súc miệng họng bằng dung dịch sát khuẩn thông thường; giữ gìn vệ sinh nơi ở, nơi làm việc, đảm bảo thông thoáng không khí.

Đồng thời, cả gia đình cần duy trì chế độ ăn uống đủ chất, nghỉ ngơi hợp lý, tăng cường sức đề kháng để giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh.