Sắt thép nhập khẩu là một trong những mặt hàng mà Việt Nam khởi xướng điều tra, rà soát, nhằm bảo vệ sản xuất trong nước (Ảnh: Đức Thanh)

Kích hoạt “lá chắn” phòng vệ thương mại

Trong bối cảnh nhiều mặt hàng nhập khẩu có dấu hiệu bán phá giá hoặc được trợ cấp, gây thiệt hại nghiêm trọng cho một số ngành sản xuất trong nước, công tác khởi kiện, điều tra và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại liên tục được kích hoạt.

Theo báo cáo của Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương), năm 2025, Việt Nam tiếp tục điều tra, rà soát 9 vụ việc đã khởi xướng trong năm 2024; khởi xướng điều tra 2 vụ việc mới và 1 vụ việc chống lẩn tránh; khởi xướng rà soát 4 vụ việc rà soát cuối kỳ; khởi xướng 2 rà soát hàng năm, tiếp nhận và xử lý 8 hồ sơ đề nghị điều tra và rà soát mới.

Lũy kế hết năm 2025, Việt Nam đã khởi xướng điều tra 61 vụ việc phòng vệ thương mại với hàng hóa nhập khẩu vào thị trường nội địa. 

Những mặt hàng thuộc đối tượng điều tra bao gồm các sản phẩm kim loại cơ bản, hóa chất và nhựa, vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng cơ bản. Trong đó, 48 biện pháp phòng vệ thương mại đã được áp dụng và hiện tại có 37 biện pháp đang có hiệu lực.

“Nhờ áp thuế phòng vệ, môi trường thương mại công bằng được thiết lập, ngăn chặn tác động tiêu cực của hàng nhập khẩu đến sản xuất trong nước và việc làm của hàng triệu lao động. Qua đó, bảo vệ và tạo điều kiện cho việc hình thành và phát triển một số ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp xây dựng, tiêu dùng như luyện kim, hóa chất, vật liệu xây dựng, chế biến nông sản”, ông Chu Thắng Trung, Phó cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại cho biết.

Ước tính, quy mô doanh thu của các doanh nghiệp được bảo vệ bởi các biện pháp phòng vệ thương mại trong các năm qua đạt 600.000 tỷ đồng, với trên 56.000 lao động trực tiếp và hàng trăm ngàn lao động gián tiếp.

Các biện pháp phòng vệ thương mại được áp dụng đã góp phần tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Các khoản thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, thuế tự vệ thu nộp hàng năm vào ngân sách khoảng 1.600 tỷ đồng.

Doanh nghiệp đã chủ động hơn

Số vụ việc điều tra hàng hóa nhập khẩu đổ bộ thị trường nội địa, có hành vi bán phá giá… được tiến hành dày hơn còn cho thấy sự thích ứng kịp thời và ngày càng thuần thục của các doanh nghiệp nội địa trong việc chủ động bảo vệ “sân chơi” thương mại trong nước.

Sau thời gian đầu chủ yếu ở vai trò bị động khi hàng hóa xuất khẩu bị kiện trong các vụ việc phòng vệ thương mại tại nhiều thị trường lớn như Mỹ, EU, ASEAN, Ấn Độ…, doanh nghiệp đã chủ động phát hiện các hành vi thương mại không lành mạnh của hàng hóa nước ngoài, từ đó tập hợp dữ liệu đầy đủ, chuẩn bị hồ sơ để đề nghị Bộ Công thương điều tra.

Còn nhớ, năm 2009, Việt Nam khởi xướng vụ điều tra chống bán phá giá đầu tiên đối với hàng hóa nhập khẩu là mặt hàng thép không gỉ cán nguội, xuất xứ từ Trung Quốc, Indonesia, Malaysia, Đài Loan, đánh dấu cột mốc quan trọng trong việc áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước sau khi gia nhập WTO vào năm 2007.

Liên tiếp từ đó tới nay, công cụ phòng vệ đã được Việt Nam sử dụng ngày càng nhiều (khởi xướng 61 vụ việc), tỷ lệ thuận với sự phát triển của quy mô thương mại, với đủ các mặt hàng, từ bột ngọt, kính nổi, đến thép mạ, gạch ốp lát...

Dữ liệu của Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy, năm 2025, nhập khẩu hàng hóa đạt 455 tỷ USD, tăng 19,4%, tương ứng tăng 74,02 tỷ USD so với năm 2024. Khi hàng hóa nước ngoài nhập về càng lớn, đồng nghĩa có không ít ngành sản xuất nội địa chịu cạnh tranh không lành mạnh bởi các hành vi bán phá giá. Điển hình là ngành thép, 2 năm gần nhất, các vụ việc ngành sản xuất nội địa đệ đơn yêu cầu điều tra hàng nhập khẩu bán phá giá lên tới con số hàng chục.

Riêng năm 2025, Bộ Công thương đã khởi xướng loạt vụ việc liên quan đến thép nhập khẩu, “bóp nghẹt” ngành sản xuất nội địa. Điển hình là vụ việc khởi xướng điều tra áp dụng biện pháp chống bán phá giá đối với một số sản phẩm thép cán nóng có xuất xứ từ Ấn Độ và Trung Quốc vào tháng 7/2025.

Đến tháng 10/2025, tiếp tục khởi xướng điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại đối với thép cán nóng nhập khẩu từ Trung Quốc.

Như vậy, đến thời điểm này, có khoảng chục biện pháp phòng vệ thương mại của Việt Nam đang có hiệu lực với các sản phẩm thép nhập khẩu.

Tăng cường cảnh báo sớm

Bên cạnh các vụ việc khởi xướng điều tra hàng nhập khẩu bán phá giá, với quy mô ngoại thương lớn, khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 vượt 930 tỷ USD, trong đó riêng xuất khẩu trên 475 tỷ USD, hàng hóa Việt Nam cũng thường xuyên bị khởi xướng điều tra phòng vệ tại nhiều thị trường.

Đáng lưu ý là phạm vi các mặt hàng bị điều tra ngày càng mở rộng, không chỉ giới hạn ở các sản phẩm truyền thống như thép, xi măng, sợi, mà còn bao gồm cả những mặt hàng mới như giấy gợn sóng, vỏ viên nhộng cứng, sơ mi rơ-moóc... Đặc biệt, các thị trường từng ít áp dụng biện pháp phòng vệ với Việt Nam như Nam Phi, Ai Cập, Brazil… nay đã bắt đầu tăng cường các cuộc điều tra.

Không chỉ tăng về số lượng, các vụ điều tra còn trở nên phức tạp hơn về mặt kỹ thuật. Nhiều quốc gia như Canada đưa yếu tố “kinh tế phi thị trường” vào điều tra, Mexico và Brazil sử dụng giá trị thay thế từ nước thứ ba để tính biên độ phá giá. Những phương pháp này thường dẫn đến mức thuế cao, không phản ánh đúng thực trạng chi phí và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Để chủ động ứng phó, giảm rủi ro trước các vụ khởi xướng điều tra mới từ các thị trường, hệ thống cảnh báo sớm nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và ngành hàng đã được Bộ Công thương đưa vào hoạt động.

Ông Chu Thắng Trung, Phó cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại chia sẻ: “Do năng lực sản xuất và xuất khẩu của nền kinh tế nước ta ngày càng lớn, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam cũng ngày càng phải đối mặt nhiều hơn với các vụ việc điều tra, áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại của nước ngoài. Vì thế, công tác cảnh báo sớm giúp cho nhiều ngành hàng tránh khỏi kiện tụng”.

Thông qua việc sử dụng hiệu quả công cụ cảnh báo, doanh nghiệp có thể chủ động theo dõi diễn biến điều tra, kịp thời nhận diện rủi ro và xây dựng chiến lược xuất khẩu phù hợp, hạn chế những tác động bất lợi từ các biện pháp phòng vệ thương mại.

Cục Phòng vệ thương mại đã theo dõi biến động xuất khẩu của 422 mặt hàng xuất khẩu sang 10 thị trường thường xuyên tiến hành điều tra phòng vệ (Mỹ, EU, Ấn Độ, Canada, Australia…), trên cơ sở đó, thực hiện đánh giá 27 nhóm mặt hàng nằm trong danh sách có nguy cơ bị điều tra áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại hoặc điều tra chống lẩn tránh, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, từ đó giúp các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp không bị động trong việc ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại của nước ngoài.

Trong nhiều vụ việc, đặc biệt là điều tra đối với sản phẩm gỗ hoặc một số mặt hàng thép, các cảnh báo và dự báo đã cho thấy độ chính xác cao, giúp doanh nghiệp có thêm thời gian chuẩn bị, hiểu rõ hơn các quy định, quy trình và thủ tục cần thiết trước khi cơ quan nước ngoài khởi xướng điều tra.

Riêng năm 2025, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với 21 vụ việc phòng vệ thương mại nước ngoài mới khởi xướng, phát sinh từ 11 thị trường. Trong đó, Mỹ vẫn là nước điều tra nhiều nhất với 7 vụ việc (chiếm 33% số vụ việc trong năm 2025). Về mặt hàng thì thép dẫn đầu danh sách các nhóm hàng phải đối mặt với nhiều vụ việc mới khởi xướng, với 9 vụ, chiếm 43%.

Lũy kế hết năm 2025, đã có 298 vụ việc điều tra phòng vệ từ 25 thị trường và vùng lãnh thổ điều tra đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam.

Quy mô thương mại Việt Nam dự kiến sớm chạm và vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD. Khi đó, xuất khẩu sẽ vượt 500 tỷ USD, đồng nghĩa sẽ có thêm nhiều vụ việc không mong muốn đối với nhiều nhóm hàng xuất khẩu bị khởi kiện từ các thị trường. Lúc này, sự chủ động từ chính các ngành hàng, doanh nghiệp trong việc nâng cao năng lực phòng vệ, cơ quan quản lý nhà nước tăng áp dụng cảnh báo sớm sẽ giúp giảm thiểu các tác động không mong muốn từ các biện pháp phòng vệ thương mại của những thị trường nước ngoài, duy trì tăng trưởng xuất khẩu.