TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Đại học VinUni

Để giải quyết điểm nghẽn về chất lượng nguồn nhân lực, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Theo ông, để tinh thần của Nghị quyết 71-NQ/TW thực sự tạo ra đột phá, Việt Nam phải bắt đầu từ đâu?

Để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, cốt lõi là phải đào tạo, đào tạo lại. Theo tôi, phải tạo ra động lực và cả áp lực đủ mạnh để người lao động tự nâng cấp kỹ năng. Một nền kinh tế hiện đại không thể trông chờ hoàn toàn vào Nhà nước hay nhà trường, cơ sở đào tạo. Bản thân người lao động phải thấy rằng, nếu họ học thêm, tái đào tạo, nâng kỹ năng số, nâng tay nghề, nâng năng lực quản trị, thì thu nhập và cơ hội nghề nghiệp của họ sẽ khác đi rõ rệt.

Nếu người có kỹ năng cao chỉ nhận mức lương không chênh đáng kể so với người không chịu học, nếu thị trường lao động không tưởng thưởng xứng đáng cho năng lực, thì rất khó tạo động lực học tập suốt đời. Vì vậy, câu chuyện giáo dục, đào tạo không thể tách rời cải cách thị trường lao động, cải cách tiền lương, cải cách cách thức doanh nghiệp tuyển dụng và sử dụng lao động.

Về vấn đề này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài viết về học tập suốt đời. Bài viết chỉ rõ, trong bối cảnh ngày nay, học tập suốt đời trở thành một quy luật sống; đây là chìa khóa quan trọng để nâng cao dân trí và đào tạo nhân lực, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, là con đường duy nhất, hướng đi tất yếu của mọi quốc gia để đảm bảo sự phát triển thịnh vượng, bền vững. Học tập suốt đời giúp mỗi thành viên trong xã hội có đủ điều kiện và cơ hội tự hoàn thiện mình, nâng cao chất lượng cuộc sống của chính mình và gia đình.

Để nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo lên 35-40% được đặt ra tại Kết luận 18-KL/TW về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng 2 con số, phải có đủ cơ sở đào tạo nghề bảo đảm bảo chất lượng, thưa ông?

Đứng trước nguy cơ 65% những công việc hiện nay sẽ bị thay thế bởi công nghệ, AI trong những năm tới, người lao động, đặc biệt là lớp trẻ nhiều nước trên thế giới, kể cả những nền kinh tế phát triển như Anh, Mỹ, Hàn Quốc, EU... ngày càng quan tâm đến học nghề. Chính quyền các nước cũng đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao chất lượng cơ sở đào tạo nghề đáp ứng yêu cầu của người học và của thị trường lao động.

Không còn cách nào khác, Việt Nam cũng phải nâng chất lượng cơ sở đào tạo kỹ năng, đào tạo nghề và đào tạo lại. Chúng ta thường nói nhiều đến đại học, nhưng với một nền kinh tế muốn tăng tốc, khu vực đào tạo nghề, đào tạo kỹ năng thực hành, đào tạo ngắn hạn theo nhu cầu doanh nghiệp mới là “đường băng” rất quan trọng.

Nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo, đầu tư có trọng tâm, có cơ chế ưu tiên, ưu đãi, nhưng đồng thời phải tạo cạnh tranh thực chất giữa các cơ sở đào tạo. Cơ sở nào đào tạo ra người học có việc làm, có kỹ năng phù hợp, được doanh nghiệp đánh giá cao thì cơ sở đó phải được tưởng thưởng bằng nguồn lực, bằng cơ chế, bằng cơ hội mở rộng. Ngược lại, những cơ sở đào tạo yếu kém phải bị đào thải hoặc tái cấu trúc.

Nhưng thực tế, không phải người lao động nào cũng có thể tiếp cận được việc đào tạo, đào tạo lại? Vì vậy, cần phải giảm tối đa rào cản để người dân tiếp cận kỹ năng và cơ hội học tập?

Đây là vấn đề có ý nghĩa xã hội rất lớn. Nếu một bộ phận lớn người nghèo, người ở vùng khó khăn, đặc biệt là lao động phi chính thức (hiện chiếm tới 63% lực lượng lao động) không có cơ hội tiếp cận đào tạo, đào tạo lại nghề, thiết bị số, các khóa học kỹ năng phù hợp, thì tăng trưởng kinh tế càng nhanh, khoảng cách xã hội có thể càng doãng ra. Vì vậy, Nhà nước cần có chính sách học bổng, tín dụng đào tạo, nền tảng học tập số giá rẻ hoặc miễn phí, hỗ trợ hạ tầng số và tư vấn nghề nghiệp để mọi người có cơ hội bước lên nấc thang kỹ năng.

Nghị quyết 71-NQ/TW đặt mục tiêu, đến năm 2030, xây dựng, đào tạo nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao. Mạng lưới cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp được sắp xếp phù hợp và đầu tư nâng cấp; phấn đấu 100% cơ sở giáo dục đại học và ít nhất 80% cơ sở giáo dục nghề nghiệp đạt chuẩn quốc gia, 20% cơ sở được đầu tư hiện đại tương đương các nước phát triển ở châu Á.

Tôi muốn nhấn mạnh, Nghị quyết 71-NQ/TW sẽ chỉ thực sự có sức sống nếu giáo dục được đặt trong logic “đào tạo để làm việc trong một nền kinh tế đổi mới sáng tạo”, chứ không phải đào tạo để lấy bằng cấp. Từ phổ thông đến đại học, từ giáo dục nghề nghiệp đến đào tạo lại, cần chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang hình thành năng lực: năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, năng lực số, năng lực ngoại ngữ, năng lực học tập suốt đời. Đó mới là nền giáo dục phục vụ tăng trưởng 2 con số.

Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được Dự thảo Nghị quyết về phát triển tổng thể đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc coi là “đột phá chiến lược số 1”. Ông nghĩ gì về “đột phá chiến lược số 1”?

Nghị quyết 57-NQ/TW đưa ra quan điểm, phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu.

Nhưng Dự thảo Nghị quyết về phát triển tổng thể đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc nâng tầm quan trọng của khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành “đột phá chiến lược số một, là con đường ngắn nhất và bền vững nhất để Việt Nam thoát bẫy thu nhập trung bình và gia nhập nhóm quốc gia phát triển có thu nhập cao”. Từ sự thay đổi nhận thức này, Đảng xác định, phải có tư duy cách mạng, không thoả hiệp với trì trệ; ưu tiên mọi nguồn lực quốc gia; dứt khoát loại bỏ những quy định, thể chế cản trở đổi mới sáng tạo.

Sự thay đổi tư duy chỉ trong một thời gian ngắn là phù hợp với thực tiễn. Bởi nếu chỉ nhìn khoa học - công nghệ, trong đó AI là hiện thân, như một công cụ giúp tăng năng suất, thì chưa đủ. AI đang làm thay đổi cấu trúc của thị trường lao động và đây là vấn đề Việt Nam phải nhìn nhận rất rõ. Lâu nay, chúng ta thường nói rằng, tự động hóa và AI sẽ thay thế lao động giản đơn. Điều đó đúng một phần, nhưng chưa phản ánh đầy đủ thực tế của làn sóng công nghệ hiện nay.

Vấn đề đặt ra là chỉ trong vòng 10 năm nữa, 65% công việc mà con người đang làm hiện nay sẽ được AI và tự động hóa thay thế, thưa ông?

AI và tự động hóa có xu hướng thay thế rất mạnh nhóm lao động bậc trung, tức là những công việc có quy trình khá rõ, có thể chuẩn hóa, có thể số hóa, có thể “học” bằng dữ liệu. Đó có thể là một phần việc của kế toán, hành chính, phân tích sơ cấp, chăm sóc khách hàng, dịch vụ giáo dục, thậm chí cả những khâu trong y tế, pháp lý, báo chí, thông tin - truyền thông... Trong khi đó, ở một đầu là những công việc chân tay phi tiêu chuẩn, khó tự động hóa hoàn toàn; còn ở đầu kia là những công việc thiết kế hệ thống, sáng tạo, quản trị, nghiên cứu, điều khiển và tích hợp công nghệ.

Vấn đề của Việt Nam là nếu “đoạn giữa” (lao động bậc trung) bị rỗng đi quá nhanh, chúng ta sẽ gặp một nghịch lý rất lớn là làm thế nào để hình thành lao động bậc cao nếu con đường tích lũy kinh nghiệm ở bậc trung bị thu hẹp? Một kỹ sư mới ra trường, một cử nhân mới tốt nghiệp, nếu không có không gian làm những công việc trung gian để tích lũy kinh nghiệm, thì rất khó trở thành người thiết kế hệ thống, người quản trị công nghệ, người làm chủ đổi mới sáng tạo?

Nếu không giải được bài toán đó, AI có thể làm năng suất tăng ở một số khu vực, nhưng đồng thời tạo ra sức ép xã hội rất lớn là thất nghiệp, tâm lý bất an, bất bình đẳng gia tăng và sự tụt hậu của một bộ phận lao động trẻ. Vì vậy, cách tiếp cận đúng không phải là “sợ AI”, mà là chủ động tổ chức lại hệ sinh thái lao động - giáo dục - đổi mới sáng tạo để biến AI thành công cụ nâng cấp con người, thay vì loại bỏ con người.

Coi khoa học - công nghệ là “đột phá chiến lược số 1”, nên Dự thảo Nghị quyết đã đặt ra yêu cầu nâng tổng đầu tư R&D đạt 2,5% GDP năm 2028 và 3% năm 2030; áp dụng cơ chế tài chính đặc biệt, linh hoạt cho nghiên cứu, không hành chính hóa khoa học. Ưu tiên tuyệt đối công nghệ chiến lược như bán dẫn và vi mạch điện tử, AI tổng quát, điện toán lượng tử, công nghệ sinh học tổng hợp, vật liệu tiên tiến và nano, hydrogen xanh và lưu trữ năng lượng - đây là các lĩnh vực định hình sức mạnh quốc gia trong 30 năm tới.

Tôi cho rằng, triển khai đồng bộ, quyết liệt Nghị quyết 57-NQ/TW là con đường ngắn nhất, bền vững nhất để thoát bẫy thu nhập trung bình. Dự thảo Nghị quyết tiếp cận tư duy cách mạng: không thỏa hiệp với trì trệ, không chấp nhận nửa vời, ưu tiên mọi nguồn lực quốc gia.