Trí tuệ nhân tạo và công nghệ số đang mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nhưng cũng đặt ra nguy cơ gia tăng bất bình đẳng trong giáo dục. Xây dựng một nền giáo dục đại học công bằng, bao trùm, bảo đảm cơ hội học tập cho mọi người đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam cùng các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương.

Ngày 23/10, tại Hà Nội, Hội thảo khoa học quốc tế OpenAP 2026 với chủ đề “Tương lai mở - Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương” được tổ chức tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

PGS-TS.Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương phát biểu tại Hội thảo OpenAP 2026. Ảnh: Hà Tuấn

Hội thảo quy tụ khoảng 450 đại biểu, 30 diễn giả quốc tế cùng đông đảo nhà khoa học, chuyên gia giáo dục, nhà quản lý, giảng viên và đại diện các tổ chức học thuật. Chương trình tập trung thảo luận những thách thức trong tiếp cận giáo dục đại học, thúc đẩy chia sẻ học liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đổi mới phương pháp giảng dạy và tăng cường hợp tác quốc tế.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Huỳnh Thành Đạt, Phó trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nhấn mạnh rằng, sự phát triển mạnh mẽ của tri thức và công nghệ đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với giáo dục, đồng thời làm xuất hiện nhiều thách thức liên quan đến bất bình đẳng cơ hội học tập, khoảng cách giàu nghèo và nguy cơ gia tăng khoảng cách số.

Châu Á - Thái Bình Dương, dù giữ vai trò động lực tăng trưởng quan trọng của kinh tế thế giới, vẫn đang đối diện những khác biệt đáng kể về điều kiện tiếp cận giáo dục giữa các quốc gia, vùng miền và nhóm dân cư.

Theo ông Huỳnh Thành Đạt, khái niệm “Tương lai mở” cần được nhìn nhận như một cam kết chiến lược nhằm xây dựng nền giáo dục không rào cản, bảo đảm tài nguyên tri thức được chia sẻ rộng rãi, đồng thời khai thác hiệu quả những thành tựu công nghệ để thu hẹp khoảng cách tiếp cận giáo dục.

Một nền giáo dục đại học thực sự mở phải bảo đảm hai yếu tố cốt lõi là công bằng và bao trùm. Công bằng được thể hiện ở việc mọi cá nhân, bất kể hoàn cảnh kinh tế, giới tính hay điều kiện địa lý, đều có cơ hội phù hợp để tiếp cận và thành công trong giáo dục đại học. Tính bao trùm đòi hỏi xây dựng môi trường học thuật tôn trọng sự đa dạng, tạo điều kiện để mỗi người phát triển năng lực và đóng góp cho xã hội.

Đối với Việt Nam, giáo dục và đào tạo cùng khoa học, công nghệ luôn được xác định là quốc sách hàng đầu. Nhiều chủ trương, chính sách đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đã được triển khai, song yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới đang đặt ra những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Đáng chú ý là khoảng cách về điều kiện học tập giữa sinh viên vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số với sinh viên tại các đô thị lớn; áp lực chi phí giáo dục đối với những gia đình có hoàn cảnh khó khăn; cũng như nguy cơ các nhóm yếu thế gặp thêm bất lợi trong quá trình chuyển đổi số.

Ông Huỳnh Thành Đạt đặt vấn đề làm thế nào để sinh viên ở những địa bàn khó khăn có thể tiếp cận nguồn tài nguyên học thuật chất lượng tương đương với sinh viên tại các thành phố lớn, đồng thời bảo đảm chi phí giáo dục không trở thành rào cản khiến những người trẻ có năng lực phải từ bỏ cơ hội học đại học.

Một thách thức khác là khai thác công nghệ số để nâng cao chất lượng đào tạo nhưng vẫn giữ được tính nhân văn, bảo vệ quyền lợi và cơ hội phát triển của những nhóm người học dễ bị tổn thương.

Theo ông, lời giải cho những vấn đề này đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, các cơ sở giáo dục, tổ chức xã hội, cộng đồng doanh nghiệp và các đối tác quốc tế. Đặc biệt, các chính sách giáo dục cần lấy con người làm trung tâm, coi cơ hội phát triển của người dân là thước đo quan trọng.

Công nghệ mở rộng cơ hội nhưng không tự tạo ra công bằng

Sự phát triển của các nền tảng học tập trực tuyến, hệ thống học liệu số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách thức tiếp cận tri thức. Sinh viên có thể học tập với nguồn tài liệu quốc tế, giảng viên có thêm công cụ đổi mới phương pháp giảng dạy, còn các trường đại học có điều kiện mở rộng nghiên cứu và hợp tác xuyên biên giới.

GS-TS.Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội phát biểu khai mạc Hội thảo. Ảnh: Hà Tuấn

Tuy nhiên, những lợi ích ấy không được phân bổ đồng đều bởi sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ, điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận học liệu và năng lực sử dụng công cụ số vẫn là những rào cản đáng kể, đặc biệt đối với người học ở các khu vực còn khó khăn.

Theo GS-TS.Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, giáo dục đại học trong tương lai cần vượt ra ngoài mục tiêu số hóa và ứng dụng công nghệ, hướng tới xây dựng môi trường học tập công bằng, bao trùm, tăng cường hợp tác và lấy con người làm trung tâm.

Công nghệ có khả năng tháo gỡ nhiều rào cản truyền thống, song bản thân công nghệ không thể tự bảo đảm sự công bằng. Việc phát triển tài nguyên giáo dục mở phải gắn với khả năng sử dụng hiệu quả của người học, giúp họ hình thành tư duy phản biện, phát huy sức sáng tạo và chủ động tham gia quá trình kiến tạo tri thức.

Quan điểm này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới cách tiếp cận trong quản trị đại học. Thay vì chỉ tập trung đầu tư nền tảng kỹ thuật hoặc số hóa tài liệu, các cơ sở giáo dục cần chú trọng chất lượng học liệu, khả năng tiếp cận của từng nhóm người học, năng lực giảng viên và hiệu quả thực chất của các mô hình đào tạo.

Đặc biệt, sự tham gia ngày càng sâu rộng của AI trong giáo dục đòi hỏi các trường đại học quan tâm nhiều hơn đến vấn đề đạo đức, bản quyền, chất lượng thông tin và trách nhiệm trong sử dụng công nghệ. Nếu thiếu những chính sách hỗ trợ phù hợp, chuyển đổi số có thể làm gia tăng khoảng cách giữa những người có điều kiện tiếp cận công nghệ tiên tiến với các nhóm còn hạn chế về nguồn lực.

Tại OpenAP 2026, các chuyên gia tập trung thảo luận sáu nhóm vấn đề trọng tâm, bao gồm phát triển tài nguyên giáo dục mở; đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập và đánh giá; bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục; hoàn thiện chính sách, quản trị đại học; ứng dụng công nghệ số và AI có trách nhiệm; thúc đẩy học thuật mở, hợp tác quốc tế.

Những nội dung này hướng tới mục tiêu xây dựng hệ sinh thái giáo dục mở có chất lượng, phù hợp với điều kiện phát triển của từng quốc gia, đồng thời tạo thêm cơ hội cho các nhóm người học còn chịu nhiều thiệt thòi.

Thúc đẩy hệ sinh thái tri thức mở gắn với phát triển nguồn nhân lực

Bên cạnh yêu cầu bảo đảm công bằng trong giáo dục, việc hình thành hệ sinh thái tri thức mở cũng được xác định là một hướng đi quan trọng nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.

Theo TS.Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, phát triển hệ sinh thái tri thức mở cần sự liên kết chặt chẽ giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức thông tin - thư viện, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế.

Cùng với việc tiếp nhận những thành tựu khoa học tiên tiến của thế giới, Việt Nam cần chủ động đóng góp kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm thực tiễn và các sáng kiến vào mạng lưới tri thức khu vực, toàn cầu. Quá trình này đòi hỏi nâng cao năng lực thông tin, năng lực số và khả năng ứng dụng AI, đồng thời bảo đảm công nghệ được sử dụng có trách nhiệm, phục vụ lợi ích chung.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia, phát triển giáo dục mở cũng mang ý nghĩa kinh tế - xã hội sâu rộng.

Khả năng tiếp cận nguồn học liệu chất lượng, chia sẻ kết quả nghiên cứu và tăng cường hợp tác giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp có thể góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, cải thiện chất lượng đào tạo và đáp ứng tốt hơn nhu cầu nhân lực của thị trường lao động.

Tuy nhiên, để những lợi ích này trở thành hiện thực, giáo dục mở cần có cơ chế phát triển bền vững, giải quyết đồng thời các vấn đề về chất lượng học liệu, bản quyền, hạ tầng, năng lực số và khả năng tiếp cận của người học.

Đây cũng là những nội dung được các đại biểu OpenAP 2026 trao đổi nhằm tìm kiếm các giải pháp phù hợp cho từng hệ thống giáo dục, thúc đẩy kết nối nghiên cứu với thực tiễn và mở rộng hợp tác giữa các cơ sở đào tạo trong khu vực.

Ông Huỳnh Thành Đạt kỳ vọng Hội thảo sẽ góp phần nhận diện rõ những rào cản về thể chế, tài chính và công nghệ đang ảnh hưởng đến tính công bằng, bao trùm của giáo dục đại học; đồng thời chia sẻ những mô hình hiệu quả, sáng kiến giáo dục mở và đề xuất khuyến nghị chính sách có giá trị thực tiễn cho Việt Nam cùng các nước châu Á - Thái Bình Dương.

Trong quá trình đổi mới giáo dục đại học, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cần được đặt song hành với nâng cao chất lượng đào tạo. Số lượng học liệu được chia sẻ hay mức độ phổ biến của công nghệ chưa đủ phản ánh thành công của giáo dục mở nếu những người có hoàn cảnh khó khăn vẫn thiếu cơ hội học tập và phát triển.

Giá trị của một nền giáo dục công bằng, bao trùm phải được thể hiện ở khả năng giúp nhiều người hơn bước vào giảng đường, tiếp cận tri thức chất lượng và phát huy năng lực của mình. Đó cũng là nền tảng để giáo dục đại học đóng góp thiết thực cho sự phát triển nguồn nhân lực, thu hẹp chênh lệch xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia trong kỷ nguyên số.