Khai mở “mỏ vàng” văn hóa trong bóng đêm

Khi ánh sáng của phố thị bắt đầu dịu xuống, Hà Nội lại mở ra một nhịp sống khác. Đó là những bước chân du khách trong tour đêm “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, là trải nghiệm vẽ tranh giấy dó bên Hồ Văn, là những câu chuyện nghìn năm văn hiến được kể lại bằng ngôn ngữ của ánh sáng, âm nhạc, ký ức và cảm xúc…

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các đô thị ngày càng quyết liệt, kinh tế đêm đang trở thành một động lực tăng trưởng mới của nhiều quốc gia và thành phố lớn trên thế giới. Với Hà Nội, phát triển kinh tế đêm được nhìn nhận như cơ hội để đánh thức chiều sâu văn hóa, làm giàu trải nghiệm du lịch và kiến tạo một thương hiệu đô thị khác biệt.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một trong những di tích liên tục ra mắt sản phẩm du lịch đêm mới lạ, hấp dẫn

Theo Đề án phát triển kinh tế đêm, đến năm 2035, lĩnh vực này dự kiến đóng góp khoảng 7-8% GRDP của thành phố, đồng thời hình thành các khu trải nghiệm văn hóa, du lịch đêm mang tầm khu vực, từng bước đưa Hà Nội trở thành “Thành phố trải nghiệm văn hóa, dịch vụ về đêm” của châu Á.

Trong Chương trình thời sự “Hà Nội xây dựng thương hiệu trải nghiệm văn hóa, dịch vụ về đêm” vào tối 28/5, do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện, với vai trò trực tiếp tham gia xây dựng Đề án phát triển kinh tế đêm Hà Nội, TS. Trần Việt Dũng, Trưởng khoa Quản trị và Kinh tế sáng tạo, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, việc xác định Hà Nội phát triển theo mô hình “thành phố thị trường văn hóa, dịch vụ sáng tạo” hoàn toàn phù hợp với thực tiễn.

Các khách mời tham dự Chương trình thời sự “Hà Nội xây dựng thương hiệu trải nghiệm văn hóa, dịch vụ về đêm” vào tối 28/5, do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện. Ảnh: Thanh Hải

Theo ông, Hà Nội hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế đêm khi sở hữu bề dày văn hóa lịch sử, mật độ di sản dày đặc và sức hút lớn với khách quốc tế. Thành phố cũng có quy mô dân số hơn 8 triệu người, cộng thêm lượng khách vãng lai và du lịch đông đảo, tạo nên một thị trường tiêu dùng giàu tiềm năng.

“Đặc biệt, Hà Nội được du khách đánh giá là điểm đến có chi phí trải nghiệm tương đối rẻ, đây là lợi thế rất hấp dẫn với khách du lịch”, TS. Trần Việt Dũng nhận định.

TS. Trần Việt Dũng, Trưởng khoa Quản trị và Kinh tế sáng tạo (Trường Khoa học Liên ngành và nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ tại chương trình.

Định vị thương hiệu từ “đêm trải nghiệm văn hóa sống”

Theo nhiều chuyên gia, điều làm nên lợi thế riêng của Hà Nội chính là “tài nguyên văn hóa ban đêm” mà ít đô thị nào sở hữu.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhìn nhận, Hà Nội có một kho tàng chất liệu đặc biệt để kể câu chuyện của mình về đêm. Đó là hệ thống di sản, các lớp trầm tích văn hóa, những góc phố, cây cầu, công trình kiến trúc gắn với lịch sử nghìn năm.

“Mỗi góc phố, con đường, cây cầu hay công trình kiến trúc đều mang trong mình những câu chuyện, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của một thành phố đáng sống”, ông chia sẻ. Khi được tổ chức bài bản, từ ẩm thực, nghệ thuật đến đời sống văn hóa sẽ trở thành “gia vị” làm phong phú trải nghiệm, biến kinh tế đêm thành “sức mạnh mềm” giúp kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng chi tiêu và nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội phát biểu tại chương trình

Theo TS. Trần Việt Dũng, thương hiệu đêm Hà Nội không nên được định vị theo mô hình giải trí đại chúng như Bangkok của Thái Lan, hay những trung tâm mua sắm, ánh sáng kiểu Singapore hoặc Seoul của Hàn Quốc.

Ông nhấn mạnh, Hà Nội cần lựa chọn một con đường riêng, lấy trải nghiệm văn hóa và di sản làm trục định vị chiến lược, hướng tới một không gian “đêm di sản, đêm sáng tạo”.

“Kinh tế đêm của Hà Nội cần được định vị dựa trên giá trị cốt lõi là ‘đêm trải nghiệm văn hóa sống’. Hà Nội không phải nơi chỉ để ngắm nhìn, mà là để sống cùng và cảm nhận sâu sắc”, TS. Trần Việt Dũng nêu quan điểm. Ông cho rằng các sản phẩm phải được xây dựng trên “kiềng ba chân” gồm di sản, đổi mới sáng tạo cho lớp trẻ và bản sắc văn hóa Hà Nội, trong đó chính con người Hà Nội phải trở thành một phần của trải nghiệm.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cũng cho rằng, kinh tế đêm Hà Nội muốn tạo dấu ấn thì phải phản ánh được “hồn cốt” của mảnh đất kinh kỳ, hướng tới mô hình “hào hoa và thanh lịch” đúng với phong vị người Tràng An.

“Các sản phẩm nghệ thuật phi vật thể như ca trù, hát văn, kết hợp tinh hoa ẩm thực và sản phẩm làng nghề sẽ là chất liệu tuyệt vời để tạo nên bản sắc riêng cho đêm Hà Nội”, ông nhấn mạnh.

Khát vọng tạo “mặt tiền văn hóa mới”

Một trong những ví dụ rõ nét cho việc đánh thức giá trị văn hóa ban đêm chính là không gian Hồ Văn thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Nếu khu nội tự gây ấn tượng bằng tour đêm “Tinh hoa đạo học”, thì Hồ Văn những năm gần đây lại dần trở thành không gian sáng tạo mới với đêm hội hoa đăng, triển lãm, biểu diễn âm nhạc và các hoạt động trải nghiệm văn hóa.

Chị Daniela Mejia, du khách đến từ Chile chia sẻ: “Khi đến Hồ Văn, tôi có cảm giác như được trở về quá khứ. Những giá trị lịch sử vẫn được gìn giữ trọn vẹn trong không gian. Đặc biệt, trải nghiệm vẽ tranh trên giấy dó giúp tôi kết nối sâu sắc hơn với nét đẹp truyền thống của Hà Nội”.

Theo bà Nguyễn Liên Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, việc vận hành Hồ Văn về đêm có thuận lợi lớn khi đây là không gian thuộc Di tích quốc gia đặc biệt, giàu giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần “Tinh hoa đạo học”.

Trong thời gian tới, Trung tâm sẽ tiếp tục phát triển Hồ Văn theo hướng trở thành không gian văn hóa sáng tạo tiêu biểu, tiến tới hình thành trung tâm công nghiệp văn hóa của Hà Nội.

“Mục tiêu lâu dài là xây dựng Hồ Văn thành không gian mở, nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, sáng tạo; tăng cường hợp tác với nghệ sĩ, doanh nghiệp lữ hành để đưa các sản phẩm mang hơi thở đương đại vào không gian di sản”, bà Nguyễn Liên Hương cho biết.

Ở quy mô lớn hơn, Hà Nội đang đặt nhiều kỳ vọng vào Đề án phát triển trục cảnh quan sông Hồng trở thành trung tâm kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa về đêm.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đây là “đại kế hoạch” có thể tạo ra một “mặt tiền văn hóa mới” cho Thủ đô. “Chúng ta có thể tổ chức lễ hội ánh sáng, phát huy sự độc đáo của không gian sông Hồng, phát triển các hoạt động văn hóa, thể thao về đêm, tạo nên diện mạo mới, vị thế mới cho văn hóa Thủ đô”, ông nói và bày tỏ kỳ vọng lớn vào sự chuyển mình của Hà Nội trong giai đoạn tới.

Tour đêm Văn Miếu là một trong những sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch đặc sắc của Thủ đô Hà Nội.

Gỡ “điểm nghẽn” để Hà Nội không lỡ nhịp

Dù giàu tiềm năng, song các chuyên gia đều cho rằng kinh tế đêm của Hà Nội vẫn chưa tạo được bước đột phá tương xứng. Theo TS Trần Việt Dũng, nhóm nghiên cứu Đề án đã chỉ ra bốn điểm nghẽn lớn của kinh tế đêm Thủ đô.

Đầu tiên là mức chi tiêu ban đêm còn thấp do thiếu sản phẩm đủ hấp dẫn để giữ chân và khiến du khách sẵn sàng chi nhiều hơn. Tiếp đó là sự thiếu liên kết giữa các sản phẩm, khiến kinh tế đêm vẫn phân tán thay vì tạo thành “hành trình trải nghiệm” hoàn chỉnh.

Một điểm nghẽn lớn khác nằm ở không gian đô thị ban đêm. “Kinh tế đêm phải diễn ra từ 18 giờ hôm trước đến trước 6 giờ sáng hôm sau, nhưng hầu hết đến 24 giờ là các hoạt động công cộng và dịch vụ hỗ trợ gần như dừng lại”, TS Trần Việt Dũng nói.

Theo ông, Hà Nội vẫn thiếu bãi đỗ xe ban đêm, phương tiện di chuyển và các dịch vụ hỗ trợ đồng bộ. Điểm nghẽn cuối cùng và cũng là “điểm nghẽn của các điểm nghẽn” nằm ở thể chế, chính sách khi chưa có cơ chế phối hợp liên ngành đủ mạnh cho một lĩnh vực đặc thù như kinh tế ban đêm.

Từ góc nhìn quản trị đô thị, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, Hà Nội cần thay đổi cách tiếp cận. “Kinh tế đêm phải được nhìn nhận như một cấu phần của quản trị đô thị hiện đại”, ông nói và phân tích rằng lĩnh vực này liên quan chặt chẽ tới quy hoạch, giao thông, tiếng ồn, sinh kế người dân, các nhóm sáng tạo nghệ thuật và vai trò điều phối của cơ quan quản lý nhà nước.

TS. Trần Việt Dũng cho biết, đề án đã xây dựng tám nhóm chính sách để cân bằng giữa phát triển kinh tế đêm với yêu cầu bảo đảm an ninh trật tự, môi trường và chất lượng sống. Thành phố dự kiến phân chia ba khung thời gian hoạt động gồm từ 18 giờ đến 24 giờ, từ 18 giờ đến 2 giờ sáng và từ 18 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, tương ứng với từng loại hình không gian đô thị và mức độ mở khác nhau.

Đáng chú ý, Hà Nội hướng tới quản lý kinh tế đêm theo mô hình đô thị thông minh với thanh toán số, bản đồ số và hệ thống giám sát an ninh. Theo TS Trần Việt Dũng, thành phố đang có nền tảng quan trọng từ ứng dụng iHanoi với khoảng 6 triệu tài khoản đăng ký và 450.000 - 500.000 lượt truy cập mỗi ngày.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Quan điểm xuyên suốt là công nghệ chỉ đóng vai trò phương tiện, còn phương pháp và mô hình quản trị mới là yếu tố quyết định”. Hà Nội cần tránh lệ thuộc công nghệ quá mức để giữ được cảm xúc thật, trải nghiệm thật và bản sắc riêng của mình.

Trục cảnh quan sông Hồng được kỳ vọng sẽ trở thành động lực mới cho kinh tế đêm Thủ đô. (Ảnh: Phối cảnh Dự án đầu tư xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng).

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Hà Nội đã chậm chân trong phát triển kinh tế đêm và “dù muộn vẫn tốt hơn bỏ lỡ cơ hội”. Ông cho rằng, kinh tế đêm không đơn thuần mang lại doanh thu du lịch hay bán hàng, mà còn mở rộng dư địa cho kinh tế sáng tạo, giúp Thủ đô kể được “một câu chuyện tốt hơn” về chính mình để nâng cao vị thế cạnh tranh và thu hút đầu tư.

“Kinh tế đêm thành công khi người dân hạnh phúc, tự hào, muốn bước ra khỏi nhà vào ban đêm, được tham gia và được hưởng lợi từ chính hệ sinh thái ấy”, ông chia sẻ.

Đến năm 2045, Hà Nội đặt mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế đêm có sức cạnh tranh trong khu vực với thương hiệu “Thành phố trải nghiệm văn hóa ban đêm”.

Con đường phía trước còn nhiều thách thức, song nếu biết đánh thức chiều sâu văn hóa, kết nối di sản với sáng tạo và gỡ bỏ những nút thắt thể chế, Hà Nội hoàn toàn có cơ sở để tạo nên một thương hiệu đêm riêng biệt, nơi du khách đến để sống cùng những trải nghiệm mang hồn cốt Thăng Long nghìn năm văn hiến.