Điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo được cắt giảm, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường (Ảnh: Đức Thanh)

Cắt giảm điều kiện kinh doanh

Điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo thay đổi đáng kể từ ngày 1/10/2026, khi Nghị định 365/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, thay thế Nghị định 107/2018/NĐ-CP và Nghị định 01/2025/NĐ-CP.

Một trong những điểm mới là cắt giảm điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường. Theo đó, thương nhân chỉ cần có ít nhất một kho chuyên dùng chứa thóc, gạo và một cơ sở xay xát gạo đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Doanh nghiệp cũng có thể thuê kho chuyên dùng chứa thóc, gạo và cơ sở xay xát gạo thay vì phải tự đầu tư, sở hữu.

Nghị định quy định chỉ thương nhân có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo mới được nhận ủy thác xuất khẩu. Doanh nghiệp chưa đủ điều kiện xuất khẩu trực tiếp vẫn có thể tiếp cận thị trường thông qua việc ủy thác cho đơn vị được cấp phép.

Nghị định 365/2026/NĐ-CP góp phần giảm chi phí tuân thủ thủ tục hành chính khi bãi bỏ yêu cầu thương nhân cung cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc Giấy chứng nhận đầu tư trong hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận.

Theo Bộ Công thương, quy định về ủy thác xuất khẩu được sửa đổi nhằm khai thác hiệu quả các thị trường ngách, mở rộng cơ hội tiếp cận khách hàng quốc tế và phát huy lợi thế của những thương nhân có năng lực phát triển thị trường nhưng chưa đáp ứng điều kiện cấp Giấy chứng nhận.

Một điểm mới đáng chú ý là mở rộng diện miễn điều kiện về kho chuyên dùng và cơ sở xay xát đối với thương nhân xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng. Những thương nhân này vẫn phải được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, nhưng không phải thực hiện dự trữ lưu thông và chế độ báo cáo định kỳ như thương nhân xuất khẩu thông thường.

Theo các chuyên gia, thay đổi này tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp phát triển sản phẩm chuyên biệt, có khách hàng quốc tế nhưng chưa đủ nguồn lực đầu tư hệ thống kho, xay xát quy mô lớn. Thay vì tập trung vào hạ tầng, doanh nghiệp có thể dành nguồn lực để nâng cao chất lượng, xây dựng vùng nguyên liệu và phát triển thương hiệu.

Quy định mới cũng tạo thuận lợi cho doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu gạo chất lượng cao, gạo đặc sản, qua đó nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Luật sư Lê Thị Nhung, Giám đốc Công ty Luật L&A Legal Experts, đánh giá thay đổi này đặc biệt có ý nghĩa với các doanh nghiệp chọn phân khúc gạo chuyên biệt.

Thủ tục cấp Giấy chứng nhận cũng được rút ngắn: thời gian giải quyết hồ sơ đầy đủ giảm từ 15 xuống 10 ngày làm việc; thời gian trả lời khi hồ sơ chưa đầy đủ giảm từ 7 xuống 5 ngày. Hồ sơ không còn yêu cầu giấy tờ đăng ký kinh doanh, đăng ký doanh nghiệp hoặc chứng nhận đầu tư.

Dù điều kiện và thủ tục được cắt giảm, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về sản xuất, chế biến, bảo quản. Thương nhân có thể bị thu hồi Giấy chứng nhận nếu không xuất khẩu gạo liên tục, không duy trì mức dự trữ lưu thông hoặc thuộc trường hợp cơ quan có thẩm quyền đề xuất thu hồi theo quy định.

Nâng chất gạo xuất khẩu

Việt Nam nằm trong nhóm ba quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất, cùng với Ấn Độ và Thái Lan, với sản lượng xuất khẩu những năm gần đây đạt 8 - 9 triệu tấn/năm.
Tuy nhiên, trước sức ép ngày càng lớn về giá, việc tập trung xuất khẩu các chủng loại gạo có giá trị cao, không quá chạy theo sản lượng sẽ giúp xuất khẩu bền vững.

Trong 8 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu ước đạt 6,03 triệu tấn gạo, trị giá gần 2,9 tỷ USD, giảm so với cùng kỳ. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 481,5 USD/tấn, giảm 5,9%.

Tính đến ngày 15/9, xuất khẩu đạt trên 6,1 triệu tấn, trị giá 2,93 tỷ USD, giảm hơn 5% về lượng và 10,8% về trị giá so với cùng kỳ.

Kim ngạch giảm nhanh hơn sản lượng cho thấy việc duy trì quy mô xuất khẩu lớn chưa đủ bảo đảm hiệu quả kinh tế. Trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng, phát triển các dòng gạo chất lượng cao, có thương hiệu và giá trị gia tăng trở thành hướng đi quan trọng.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An, nhấn mạnh tái cơ cấu sản xuất, tập trung vào các loại gạo thơm, chất lượng cao, hướng đến những thị trường có sức chi trả cao là con đường ngành lúa gạo đang hướng tới.