Gánh nặng chi phí kép

Tại họp báo giới thiệu Triển lãm quốc tế nguyên liệu, hương liệu, phụ gia và chế biến thực phẩm - đồ uống (Fi Vietnam 2026) ngày 9/4 tại TP.HCM, bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực thực phẩm TP.HCM (FFA) cho biết, trong 2 tháng đầu năm 2026, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 7,9% so với cùng kỳ. Trong đó, nhóm hàng lương thực - thực phẩm tiếp tục giữ vai trò chủ lực, chiếm tỷ trọng lớn và đóng góp chính cho tăng trưởng.

“Đây là tín hiệu cho thấy sức cầu nội địa đang phục hồi khá tốt, đồng thời khẳng định vai trò “trụ đỡ” của ngành thực phẩm trong nền kinh tế”, bà Chi nhận định.

Ngoài ra, năm 2025, chỉ số sản xuất công nghiệp của ngành chế biến thực phẩm tăng khoảng 11%, và chỉ trong 2 tháng đầu năm 2026, con số này đã đạt gần 13,2%, trong khi ngành đồ uống tăng tới 20% - mức cao so với nhiều lĩnh vực công nghiệp khác. Xuất khẩu tiếp tục là điểm sáng khi quý I/2026 đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9%, cao nhất trong 6 năm.

Bà Lý Kim Chi chia sẻ tại họp báo Fi Vietnam 2026.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là áp lực không nhỏ. Theo bà Chi, ngành đang phải đối mặt với “chi phí kép”, vừa chịu tác động từ biến động địa chính trị toàn cầu, vừa gánh chi phí đầu vào tăng mạnh.

Những bất ổn tại một số khu vực, đặc biệt là các tuyến vận tải qua Trung Đông đã khiến chi phí logistics gia tăng, kéo theo rủi ro trong chuỗi cung ứng. Trong khi đó, giá nguyên liệu đầu vào, từ nội địa đến nhập khẩu đều tăng 50 - 60% trong thời gian qua.

Điều đáng nói là phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa thể chuyển áp lực này sang giá bán. Thông thường, doanh nghiệp có thể dự trữ nguyên liệu sản xuất trong khoảng 3 - 6 tháng (trừ nguyên liệu tươi sống), nhờ đó, giá bán chưa bị điều chỉnh ngay. “Đồng thời, để giữ thị trường và chia sẻ với người tiêu dùng, nhiều doanh nghiệp buộc phải thu hẹp biên lợi nhuận, thậm chí chấp nhận cầm cự trong ngắn hạn”, bà Chi cho biết.

Trong bối cảnh đó, lợi thế “chi phí thấp” - vốn là nền tảng cạnh tranh của ngành suốt nhiều năm đang dần suy giảm. Áp lực buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận, không thể tiếp tục dựa vào quy mô hay giá rẻ.

Bài toán tự chủ nguyên liệu

Từ câu chuyện chi phí, bài toán quay về “gốc rễ” của ngành là nguyên liệu và giá trị gia tăng. Theo bà Lý Kim Chi, ngành thực phẩm Việt Nam đang chuyển dịch từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, trong đó nguyên liệu không còn đơn thuần là đầu vào mà trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.

Việt Nam cần giảm dần phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và đầu tư mạnh hơn cho công nghệ, phát triển sản phẩm mới.

Quan điểm này cũng được bà Rose Chitanuwat, Giám đốc Chuỗi dự án (ASEAN) của Tập đoàn Informa Markets nhấn mạnh khi nhìn từ góc độ khu vực. Theo bà, Việt Nam cần giảm dần phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, đồng thời đầu tư mạnh hơn cho công nghệ và phát triển sản phẩm mới.

“Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, nhưng nếu chỉ bán gạo thô với giá khoảng 500 USD/tấn thì rất khó nâng cao giá trị. Ngược lại, nếu đầu tư vào giống chất lượng cao hoặc chế biến sâu, giá trị có thể tăng lên đáng kể”, bà Rose phân tích.

Câu chuyện không chỉ dừng ở gạo. Với nhiều nông sản như nghệ, việc chuyển từ xuất khẩu thô sang chiết xuất hoạt chất phục vụ thực phẩm chức năng hay dược phẩm có thể tạo ra giá trị cao gấp nhiều lần. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi tư duy, từ tối ưu chi phí sang đầu tư cho đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ khoa học, PGS.TS Hoàng Kim Anh, Ủy viên Ban thường vụ Hội Khoa học và Công nghệ Lương thực - Thực phẩm Việt Nam cho rằng: “Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các thành phần tự nhiên, tốt cho sức khỏe như hỗ trợ tiêu hóa, chống oxy hóa. Nguyên liệu vì thế không chỉ là đầu vào, mà còn định hình bản sắc và giá trị sản phẩm".

Tuy vậy, đi theo hướng này không hề dễ dàng. Doanh nghiệp phải đầu tư thêm cho kiểm soát chất lượng, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc, thậm chí tái cấu trúc toàn bộ chuỗi cung ứng. Các tiêu chí mới như sản xuất xanh, giảm phát thải cũng tạo thêm áp lực về vốn, đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Trong bối cảnh đó, nhu cầu kết nối giữa doanh nghiệp - công nghệ - thị trường trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Theo PGS.TS Hoàng Kim Anh, việc xuất hiện ngày càng nhiều các sự kiện chuyên ngành như Fi Vietnam 2026 cho thấy nguyên liệu đang được “đặt lại vị trí”, từ khâu phía sau trở thành trung tâm trong chiến lược phát triển.

Theo ban tổ chức, Fi Vietnam 2026 sẽ diễn ra từ ngày 13 - 15/5 tại TP.HCM, dự kiến quy tụ hơn 300 doanh nghiệp và khoảng 9.000 khách tham quan chuyên ngành từ hơn 40 quốc gia. Triển lãm tập trung vào các xu hướng nguyên liệu tự nhiên, nguyên liệu chức năng, phụ gia cho thực phẩm sức khỏe, cùng các giải pháp công nghệ và phát triển sản phẩm.

Trong bối cảnh ngành đứng trước nhiều biến động, đây không chỉ là một sự kiện xúc tiến thương mại, mà còn là nơi doanh nghiệp tìm kiếm lời giải cho bài toán chuyển đổi, từ chi phí sang giá trị, từ phụ thuộc sang tự chủ.