Cảng quốc tế Chu Lai trong KKT mở Chu Lai - KKT đầu tiên được thành lập trên cả nước (Ảnh: P.V)

Những quyết sách làm thay đổi diện mạo miền Trung

Mùa hè năm 2003, tỉnh Quảng Nam (cũ) - địa phương đầu tiên trong cả nước - đón nhận mô hình KKT mở Chu Lai. Quyết định thành lập đi kèm những cơ chế, chính sách ưu đãi cao nhất về tiền thuê đất, thuế và nhiều chính sách hỗ trợ khác, tạo nền tảng thu hút các nhà đầu tư.

Ông Nguyễn Hồng Quang, Trưởng Ban Quản lý KKT mở Chu Lai cho biết, sau 23 năm, KKT mở Chu Lai đã thu hút 265 dự án với tổng vốn đăng ký hơn 165.000 tỷ đồng, gồm 200 dự án trong nước và 65 dự án FDI. Riêng giai đoạn 2021 - 2025, KKT đóng góp hơn 82.000 tỷ đồng ngân sách; năm 2025 chiếm hơn 21% tổng thu ngân sách nội địa của TP. Đà Nẵng. KKT hiện tạo việc làm ổn định cho hơn 45.000 lao động.

Tiếp bước Chu Lai, tháng 3/2005, KKT Dung Quất (Quảng Ngãi) được thành lập, tạo nên cặp động lực phát triển mới của miền Trung. Sau đó, hàng loạt KKT ven biển lần lượt ra đời: Nhơn Hội (6/2005), Chân Mây - Lăng Cô (1/2006), Vũng Áng và Vân Phong (4/2006), Nghi Sơn (5/2006), Đông Nam Nghệ An (6/2007), Hòn La (Quảng Bình, nay thuộc Quảng Trị), Nam Phú Yên (10/2009) và Đông Nam Quảng Trị (9/2015).

Miền Trung không cần thêm nhiều khu kinh tế, mà cần những khu kinh tế có sự phân vai, liên kết và bổ trợ lẫn nhau để tạo sức cạnh tranh vùng.

Trên dải bờ biển dài khoảng 1.200 km, 11 KKT được hình thành với khoảng cách trung bình hơn 100 km/KKT, tạo nên mạng lưới phát triển có quy mô lớn cùng nhiều cơ chế ưu đãi, trở thành lực lượng nòng cốt thúc đẩy tăng trưởng khu vực.

Thực tiễn cho thấy, nhiều KKT hoạt động hiệu quả, khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng. Hàng loạt dự án công nghiệp quy mô lớn đã làm thay đổi diện mạo kinh tế miền Trung như Nhà máy Lọc dầu Dung Quất (4,7 tỷ USD), Khu liên hợp Hòa Phát Dung Quất (hơn 7 tỷ USD), Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn
(khoảng 9 tỷ USD), Khu liên hợp gang thép Formosa Hà Tĩnh (12,8 tỷ USD), Khu phức hợp ô tô Chu Lai - Trường Hải (4,2 tỷ USD)...

Đóng góp của các KKT đã thúc đẩy tăng trưởng GRDP khu vực Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ giai đoạn 2021 - 2025, với mức tăng bình quân ước đạt 9,05 - 10,24%/năm. Trong đó, Khánh Hòa đạt 8,15%/năm; Bình Định khoảng 7-7,2%/năm; Đà Nẵng sau sáp nhập với Quảng Nam đạt mức tăng trưởng GRDP 9,18% trong năm 2025 nhờ động lực từ KKT mở Chu Lai.

Từ phát triển dàn trải đến quy hoạch theo hướng chuyên sâu TS. Trần Du Lịch, nguyên

Tổ trưởng Tổ tư vấn hợp tác phát triển vùng duyên hải miền Trung cho rằng, miền Trung là địa bàn trọng điểm để thực hiện chiến lược phát triển kinh tế biển của quốc gia, với ba trụ cột gồm ngư nghiệp, du lịch biển - đảo và các KKT ven biển.

"Những định hướng này đã được cụ thể hóa trong quy hoạch vùng Bắc Trung Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trung ương xác định kinh tế biển là chiến lược phát triển quốc gia, còn miền Trung chính là chiến lược của chiến lược", TS. Trần Du Lịch nhấn mạnh.

Theo quy hoạch điều chỉnh, các KKT ven biển sẽ được phát triển theo hướng chuyên môn hóa, hình thành các chức năng nòng cốt phù hợp với điều kiện từng địa phương, đồng thời gắn kết chặt chẽ với mục tiêu phát triển của vùng. Trọng tâm là phát triển các ngành có giá trị gia tăng cao như logistics hàng hải, du lịch biển, công nghiệp ven biển, nuôi trồng và khai thác hải sản xa bờ, năng lượng tái tạo và bảo vệ môi trường.

Mỗi KKT cũng được định hướng phát triển theo lợi thế riêng.
Nghi Sơn tập trung lọc - hóa dầu, hóa chất và cơ khí chế tạo; Đông Nam Nghệ An phát triển công nghiệp chế biến, điện tử và công nghiệp hỗ trợ; Vũng Áng lấy luyện thép và cảng Sơn Dương làm hạt nhân; Đông Nam Quảng Trị phát triển cơ khí, điện tử và công nghiệp hỗ trợ; Hòn La tập trung năng lượng, cảng biển và dịch vụ logistics; Chân Mây - Lăng Cô ưu tiên công nghiệp ô tô, luyện kim xanh, chế biến chế tạo công nghệ cao và dịch vụ cảng.

Ở khu vực Nam Trung Bộ, KKT mở Chu Lai và Dung Quất được định hướng hình thành trục động lực công nghiệp - dịch vụ ven biển, phát triển cụm liên kết ngành cơ khí - ô tô, điện tử, công nghệ thông tin và công nghiệp hỗ trợ, gắn với tổ hợp công nghiệp nặng tại Dung Quất. KKT Nhơn Hội hướng đến tăng trưởng xanh với công nghiệp, logistics, cảng biển, đô thị, du lịch và AI; Nam Phú Yên phát triển công nghiệp công nghệ cao, luyện kim, hóa dầu và logistics; Vân Phong phát triển trên nền tảng kinh tế biển, cảng trung chuyển container quốc tế, logistics, công nghiệp, đô thị và du lịch sinh thái cao cấp.

Tại nhiều hội thảo và diễn đàn, các chuyên gia như Trần Đình Thiên, Trần Du Lịch đều nhận định, các KKT miền Trung là những tọa độ chiến lược thu hút đầu tư quy mô lớn, đóng vai trò "quả đấm thép" thúc đẩy tăng trưởng và chiếm hơn 28% quy mô kinh tế vùng. Theo định hướng của Nghị quyết số 26-NQ/TW cùng các văn bản liên quan, hệ thống KKT miền Trung cần chuyển từ phát triển dàn trải sang chuyên sâu, lấy kinh tế biển làm động lực và tăng cường liên kết vùng thay cho tư duy cát cứ.

Thực hiện định hướng này, giữa tháng 7/2026, lãnh đạo TP. Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi lần đầu tổ chức "Hội nghị bàn tròn" về Đề án liên kết không gian KKT Chu Lai - KKT Dung Quất. Phó chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Phan Thái Bình và Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Công Hoàng thống nhất mục tiêu hình thành chuỗi giá trị liên kết từ sản xuất, chế biến, logistics đến xuất khẩu; xây dựng không gian kinh tế mở có khả năng thu hút mạnh nguồn lực đầu tư trong và ngoài nước, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số của hai địa phương.