Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo là lần đầu đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quá trình thực hiện dự án nghiên cứu của học sinh.

Quy định được đề xuất trong bối cảnh AI ngày càng được sử dụng rộng rãi trong giáo dục, từ tìm kiếm, tổng hợp thông tin đến hỗ trợ phân tích dữ liệu, mô phỏng và xây dựng nội dung. Thay vì cấm học sinh sử dụng công nghệ mới, dự thảo hướng tới thiết lập ranh giới rõ ràng giữa việc dùng AI như một công cụ hỗ trợ và việc để AI "làm thay" quá trình nghiên cứu.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Cụ thể, học sinh được sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu, tra cứu thông tin, mô phỏng và thực hiện một số công việc phục vụ dự án, song phải khai báo trung thực về mục đích, phạm vi sử dụng. Việc sử dụng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo dữ liệu sai lệch hoặc thay thế phần phân tích, sáng tạo vốn phải do học sinh thực hiện bị nghiêm cấm.

Yêu cầu này nhằm bảo đảm mỗi sản phẩm tham dự cuộc thi phản ánh đúng năng lực nghiên cứu, tư duy khoa học và khả năng sáng tạo của học sinh. Người dự thi phải có khả năng chứng minh toàn bộ quá trình từ hình thành ý tưởng, lựa chọn phương pháp, triển khai nghiên cứu, thử nghiệm đến phân tích kết quả và đưa ra kết luận.

Để kiểm soát và minh chứng quá trình này, dự thảo yêu cầu học sinh duy trì nhật ký nghiên cứu bằng bản giấy hoặc điện tử. Nhật ký phải thể hiện thời gian, công việc đã thực hiện, phương pháp nghiên cứu cũng như vai trò cụ thể của từng thành viên tham gia dự án và được giáo viên hướng dẫn xác nhận định kỳ.

Đây được xem là một trong những công cụ quan trọng để xác định tính xác thực của dự án, nhất là khi các công cụ AI tạo sinh ngày càng có khả năng hỗ trợ thực hiện nhiều công đoạn phức tạp. Thông qua nhật ký, hội đồng chuyên môn có thêm căn cứ đánh giá đâu là kết quả do học sinh trực tiếp nghiên cứu, đâu là phần có sự hỗ trợ của công nghệ và mức độ hỗ trợ có vượt quá giới hạn cho phép hay không.

Dự thảo đồng thời mở rộng trách nhiệm bảo đảm liêm chính khoa học, thay vì chỉ đặt nghĩa vụ lên người dự thi. Giáo viên hướng dẫn không được thực hiện thay những nội dung cốt lõi của dự án và có thể phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra vi phạm.

Các cơ sở giáo dục cũng phải tăng cường kiểm tra, giám sát quá trình triển khai dự án. Nếu để xảy ra sai phạm, nhà trường có thể bị phê bình, đồng thời trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục sẽ được xem xét.

Như vậy, yêu cầu về tính trung thực của một dự án nghiên cứu khoa học được đặt ra xuyên suốt từ học sinh, giáo viên hướng dẫn đến nhà trường. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng sản phẩm dự thi không phản ánh đúng năng lực của học sinh hoặc có sự can thiệp quá mức từ người lớn, công nghệ và các nguồn lực bên ngoài.

Một điểm mới khác trong dự thảo là việc đề xuất phân chia dự án nghiên cứu thành 3 mức độ an toàn, gồm mức cấm tuyệt đối, mức phải phê duyệt rủi ro và mức an toàn. Việc phân loại sẽ trở thành căn cứ để cơ sở giáo dục xem xét, đánh giá và phê duyệt kế hoạch trước khi học sinh chính thức triển khai nghiên cứu.

Cùng với việc xác lập những nguyên tắc mới, dự thảo đưa ra chế tài khá nghiêm đối với các hành vi vi phạm liêm chính khoa học. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và cấm tham gia cuộc thi trong thời gian từ 1 đến 2 năm. Quy định này cũng có thể áp dụng đối với những hành vi sử dụng AI để tạo dựng hoặc giả mạo quá trình nghiên cứu thay vì chỉ sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ.

Đối với giáo viên hướng dẫn có vi phạm, dự thảo đề xuất có thể cấm tham gia hướng dẫn từ 1 đến 2 chu kỳ cuộc thi tiếp theo, đồng thời xử lý theo các quy định pháp luật có liên quan.

Đặc biệt, việc xử lý vi phạm không dừng lại ở thời điểm tổ chức cuộc thi. Trong trường hợp một dự án đã được trao giải nhưng sau đó phát hiện có hành vi vi phạm, giải thưởng có thể bị thu hồi và thông tin về vi phạm được công khai.

Những quy định được đề xuất cho thấy cách tiếp cận đối với AI trong giáo dục đang chuyển dần từ câu hỏi "có được sử dụng hay không" sang "được sử dụng như thế nào".

AI có thể trở thành công cụ giúp học sinh mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, mô phỏng, xử lý thông tin và hỗ trợ nghiên cứu, nhưng công nghệ không thể thay thế tư duy khoa học, khả năng đặt câu hỏi, phân tích, phản biện và sáng tạo của người học.

Yêu cầu khai báo quá trình sử dụng AI, lưu giữ nhật ký nghiên cứu và xác định trách nhiệm của cả học sinh, giáo viên lẫn cơ sở giáo dục mà Bộ Giáo dục và Đào tạo nêu ra không chỉ nhằm bảo đảm công bằng cho một cuộc thi.

Xa hơn, đây còn là yêu cầu đặt ra đối với việc hình thành văn hóa liêm chính khoa học cho học sinh ngay từ trường phổ thông trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện sâu rộng trong hoạt động học tập và nghiên cứu.