Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia là hạ tầng cốt lõi đối với năng lực nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của quốc gia. Hệ thống này cũng có tác động rất lớn đến việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao. 

Các doanh nghiệp được khuyến khích tham gia đồng vận hành phòng thí nghiệm, đóng góp tối thiểu 20% chi phí vận hành và đặt bài toán nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn.

Tại Hội thảo, các đại biểu cho rằng cần đảm bảo nguồn nhân lực cơ hữu, cơ chế tài chính linh hoạt, phân tầng phòng thí nghiệm theo mức độ ưu tiên, và cơ chế kết nối chặt chẽ giữa viện nghiên cứu, đại học và doanh nghiệp. 

Đại diện các Phòng thí nghiệm trọng điểm, các trường đại học, viện nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì, nâng cấp trang thiết bị, thu hút nhân tài và áp dụng KPI rõ ràng cho từng phòng thí nghiệm.

Hội thảo là cơ sở quan trọng để Bộ KH&CN tiếp tục hoàn thiện đề án, xây dựng nghị định riêng cho phòng thí nghiệm trọng điểm, tháo gỡ vướng mắc cơ chế, nâng cao hiệu quả hoạt động, đồng thời phát triển bền vững hệ thống nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo quốc gia.

Hiện cả nước có 16 Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư trong các giai đoạn trước, tập trung vào 7 lĩnh vực ưu tiên: công nghệ sinh học (5 phòng), công nghệ thông tin (2 phòng), công nghệ vật liệu (3 phòng), cơ khí – tự động hóa (2 phòng), hóa dầu (1 phòng), năng lượng (1 phòng) và một số lĩnh vực khoa học và công nghệ khác (2 phòng).

Tuy nhiên, phần lớn cơ sở vật chất và trang thiết bị của các phòng thí nghiệm này đã lạc hậu từ 2–3 thế hệ so với trình độ quốc tế, làm suy giảm chất lượng nghiên cứu, thử nghiệm và khả năng tiếp cận các hướng nghiên cứu tiên tiến. Các phòng thí nghiệm chất lượng cao phân bố rải rác, thiếu liên kết và chia sẻ hạ tầng, dẫn đến phân tán nguồn lực, hiệu quả đầu tư chưa cao.

Thách thức lớn đặt ra là phải bảo đảm nguồn vốn đầu tư mới mang tính đồng bộ, liên tục và theo định hướng dài hạn; tránh tình trạng thiết bị nhanh chóng lỗi thời do quá trình mua sắm kéo dài; đồng thời khắc phục tình trạng thiếu kinh phí duy tu, bảo dưỡng thường xuyên.

Trong giai đoạn 2026–2030, trọng tâm cốt lõi của phát triển hạ tầng KH&CN quốc gia là đầu tư xây dựng, nâng cấp và vận hành hiệu quả hệ thống gồm 9 Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung phục vụ các công nghệ chiến lược. Nội dung này đã được Bộ KH&CN  trình Thủ tướng Chính phủ nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo định hướng này, 12 đơn vị hạt nhân (9 phòng thí nghiệm và 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung) sẽ được lựa chọn làm trọng tâm để tập trung nguồn lực đầu tư đồng bộ cho 11 công nghệ chiến lược quốc gia. Nhà nước dự kiến áp dụng cơ chế tài chính đặc thù, bảo đảm 100% kinh phí chi thường xuyên trong 5 năm đầu vận hành; đồng thời đặt mục tiêu hình thành 20 nhóm nghiên cứu mạnh và đào tạo 1.000 tiến sĩ gắn với các đề án đầu tư trọng điểm.

Việc tập trung đầu tư theo hướng này không chỉ nâng cao năng lực thử nghiệm, kiểm chứng đạt chuẩn quốc tế mà còn tạo bước ngoặt đột phá về năng lực công nghệ nội sinh, phục vụ phát triển các ngành công nghiệp chủ chốt. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam nâng cao vị thế trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu, hướng tới mục tiêu nằm trong nhóm 3 quốc gia dẫn đầu ASEAN về Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu trong những năm tới.