Thuốc lá thế hệ mới phổ biến nhất gồm hai loại là thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng. Nhìn ra thế giới, chúng ta có thể nhìn thấy một thực tế là số quốc gia cho phép lưu hành nhưng đưa vào quản lý dựa trên kinh nghiệm sẵn có và nguồn lực mạnh.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vào diện quản lý (Nguồn: Internet)

Những nước cấm thì bởi không có nguồn lực để quản lý khi số lượng sản phẩm này quá nhiều, lên tới hàng chục nghìn loại.

Một báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), được công bố vào tháng 7/2023, chỉ ra rằng có 87 quốc gia ban hành khung pháp lý để cho phép lưu thông và kiểm soát thuốc lá điện tử.

Còn theo tài liệu Heated Tobacco Products information sheet (Thông tin về thuốc lá làm nóng) cũng của tổ chức này, được ban hành năm 2020, thuốc lá làm nóng hiện được cho phép lưu hành tại hơn 40 quốc gia.

Bộ Y tế Việt Nam có ý kiến thống nhất về vấn đề quản lý thuốc lá thế hệ mới là cấm toàn bộ các sản phẩm này, không trừ bất kỳ loại nào.

Trong khi đó, một số ý kiến của đại diện Bộ Công Thương và Bộ Tư Pháp nêu rằng, khi lượng cầu của thị trường tiếp tục ở mức cao, nhất là đối với thuốc lá điện tử, thì việc cấm hoàn toàn sẽ tạo cơ hội cho các sản phẩm nhập lậu, kém chất lượng tiếp tục tràn lan, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khoẻ cộng đồng.

Trên thực tế, đây là tình trạng của thị trường hiện nay khi việc thiếu hụt chính sách quản lý các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới đồng nghĩa với việc các sản phẩm chính hãng đến từ các nhà sản xuất uy tín không được phép lưu hành, gây ra nạn buôn lậu rất khó để kiểm soát, cũng như tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe người dùng.

Mặt khác, tham chiếu quy định của Luật Đầu tư (2020), nhiều chuyên gia đánh giá rằng đề xuất này là khó để thực hiện bởi các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới không thuộc danh mục bị cấm sản xuất kinh doanh.

Tại tọa đàm “Khung khổ pháp lý để quản lý thuốc lá thế hệ mới", Ông Kiều Dương, Phó Vụ trưởng phụ trách Vụ Chính sách pháp chế, Tổng cục Quản lý thị trường, Bộ Công Thương cho biết bản thân các doanh nghiệp có nhu cầu sản xuất kinh doanh, xuất khẩu, nhập khẩu nhóm sản phẩm này và các thiết bị điện tử sử dụng trong thuốc lá thế hệ mới. Tuy nhiên, doanh nghiệp gặp khó khăn do Việt Nam hiện chưa có khung khổ pháp lý đầy đủ để quản lý thuốc lá thế hệ mới.

Hơn nữa, một khảo sát điều tra tình hình sử dụng thuốc lá tại 34 tỉnh thành vào năm 2020 của Bộ Y tế cho thấy, số lượng thuốc lá điện tử nhập lậu cao hơn gấp khoảng 9 lần so với thuốc lá làm nóng và tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử đã tăng tới 18 lần.

Vì vậy công tác quản lý thị trường được nhận định sẽ còn tiếp tục khó khăn nếu thuốc lá điện tử - chiếm phần lớn các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới - vẫn chưa được quản lý theo một khung pháp lý hiệu quả và đồng bộ.

Được biết, các loại thuốc lá thế hệ mới tại thị trường Việt Nam bao gồm sản phẩm thuốc lá làm nóng - sử dụng thiết bị điện tử để làm nóng điếu thuốc lá làm nóng (làm từ sợi thuốc lá được chế biến theo công nghệ khác với thuốc lá điếu truyền thống) tới nhiệt độ nhất định, và sản phẩm thuốc lá điện tử - sử dụng thiết bị điện tử để tạo nhiệt giải phóng ra làn hơi có chứa nicotin.

Tất cả các loại thuốc lá thế hệ mới này thường được gọi tắt hoặc lầm tưởng là thuốc lá điện tử nói chung. Điều này là không chính xác vì hai sản phẩm này có tên riêng biệt là thuốc lá làm nóng và thuốc lá điện tử.

Thuốc lá điện tử từ đó tiếp tục được phân ra thành hai loại là hệ thống mở và đóng. Trong đó, thuốc lá điện tử hệ thống đóng có chứa nicotin được sản xuất theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt bởi các nhà sản xuất có uy tín, tuân thủ các quy định liên quan; chỉ có đầu dung dịch đã được pha chế và đóng gói theo chuẩn chất lượng của nhà sản xuất mới có thể sử dụng được; người dùng không thể thay đổi thành phần của sản phẩm.

Một số ý kiến cho rằng có thể cân nhắc việc cho phép lưu hành thuốc lá làm nóng và thuốc lá điện tử hệ thống đóng có chứa nicotin dưới cùng một khung pháp lý và cùng một thời điểm để hài hoà với quy định của một số quốc gia trong khu vực và thế giới, cũng như giúp giải quyết các vấn đề liên quan đến tình trạng nhập lậu thuốc lá thế hệ mới, tránh gây thất thoát ngân sách Nhà nước do hàng nhập lậu, trên hết là giảm thiểu các rủi ro cho người tiêu dùng do sản phẩm nhập lậu không rõ nguồn gốc mang lại.