Sức ép từ chi phí đầu vào cùng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe đang đẩy ngành giấy Việt Nam vào một giai đoạn chuyển đổi sâu rộng chưa từng có.

Hội thảo Kỹ thuật Ngành Công nghiệp Giấy Việt Nam 2026 diễn ra trong khuôn khổ Vietnam Paper Day 2026 đã phản ánh rõ bức tranh ấy. Hàng trăm doanh nghiệp, tập đoàn công nghệ, chuyên gia kinh tế và đơn vị hoạch định chính sách cùng nhìn về một vấn đề chung là ngành giấy không còn dư địa cho cách phát triển cũ.

Ông Đặng Văn Sơn, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam phát biểu tại sự kiện.

Những chủ đề được đưa ra thảo luận như tiết kiệm năng lượng, tự động hóa, chuyển đổi số, ứng dụng AI, công nghệ tái chế OCC, tuần hoàn nước thải hay kiểm soát chất lượng bằng hệ thống thị giác máy đều cho thấy ngành giấy đang bước vào cuộc tái cấu trúc toàn diện.

Năm 2026, kinh tế thế giới tiếp tục biến động bởi bất ổn địa chính trị, chi phí năng lượng tăng cao, chuỗi cung ứng đứt gãy và hàng loạt rào cản thương mại mới. Với ngành giấy, khó khăn không chỉ nằm ở thị trường tiêu thụ mà còn đến từ các tiêu chuẩn môi trường đang siết chặt trên phạm vi toàn cầu.

CBAM, ESG, EPR hay các yêu cầu về phát thải carbon giờ đây đã trở thành những tiêu chí bắt buộc với doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt nhóm doanh nghiệp hướng tới xuất khẩu. Mỗi tấn giấy không còn đơn thuần được tính bằng giá nguyên liệu hay nhân công, mà gắn với lượng phát thải carbon, khả năng tái chế và mức độ đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế.

Ngành giấy Việt Nam đang chịu sức ép kép. Một phía là giá xơ sợi và giấy phế liệu OCC/AOCC biến động mạnh do phụ thuộc lớn vào nguồn nhập khẩu. Phía còn lại là chi phí điện, than, logistics và vận tải biển liên tục gia tăng, tạo áp lực lớn lên biên lợi nhuận doanh nghiệp.

Các bất ổn địa chính trị kéo dài cũng làm tăng thời gian lưu kho, gây gián đoạn cục bộ nguồn cung vật tư và hóa chất. Trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt, doanh nghiệp giấy buộc phải đầu tư mạnh hơn vào công nghệ để tối ưu vận hành và giữ thị phần.

Đáng chú ý, áp lực môi trường đang trở thành động lực thúc đẩy ngành giấy thay đổi nhanh hơn. Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời triển khai lộ trình kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch phát thải carbon và phát triển kinh tế tuần hoàn. Điều này buộc doanh nghiệp giấy phải tính toán lượng phát thải trên từng đơn vị sản phẩm, đồng thời tham gia sâu hơn vào chuỗi tái chế và tuần hoàn vật liệu.

Các chứng chỉ xanh như FSC, PEFC cùng tiêu chuẩn ESG cũng dần trở thành “tấm vé” bắt buộc để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây không chỉ là áp lực chi phí mà còn là bài toán năng lực quản trị, công nghệ và chiến lược phát triển dài hạn.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Đặng Văn Sơn, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam nhấn mạnh, đổi mới công nghệ, tối ưu vận hành, phát triển xanh và bền vững không còn là lựa chọn, mà là con đường tất yếu nếu muốn duy trì và nâng cao vị thế của ngành trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Thông điệp ấy phản ánh rõ thực tế của ngành sản xuất hiện đại. Trong cuộc đua mới, doanh nghiệp chậm chuyển đổi sẽ đối mặt nguy cơ tụt lại phía sau, mất thị trường và giảm khả năng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Điểm nổi bật của hội thảo năm nay là sự xuất hiện của hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn như ANDRITZ, Voith Paper, Valmet, Tietoevry, Danfoss hay UPM Pulp với các giải pháp sản xuất xanh và thông minh dành cho ngành giấy.

Các chuyên đề tập trung vào tối ưu vận hành máy xeo giấy, xử lý OCC/AOCC hiệu suất cao, ứng dụng MES, AI và tự động hóa trong quản trị sản xuất, công nghệ tuần hoàn nước thải, bảo trì thông minh và kiểm soát chất lượng bằng hệ thống thị giác máy.

Đằng sau những giải pháp kỹ thuật là sự thay đổi trong tư duy phát triển. Nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh chủ yếu bằng quy mô và chi phí lao động, thì hiện nay năng lực số hóa, quản trị dữ liệu và hiệu quả sử dụng năng lượng đang trở thành yếu tố quyết định.

Mô hình nhà máy thông minh và quản trị dữ liệu thời gian thực đang dần trở thành tiêu chuẩn mới của ngành giấy hiện đại. Nhiều doanh nghiệp trong nước đã đầu tư mạnh vào tự động hóa, tiết kiệm năng lượng, nâng cao tỷ lệ tái chế giấy và tăng cường sử dụng nhiên liệu sinh khối, năng lượng tái tạo trong sản xuất.

Dù chịu nhiều sức ép, ngành giấy Việt Nam vẫn đứng trước dư địa tăng trưởng đáng kể. Theo TS.Cấn Văn Lực, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - Tiền tệ Quốc gia và thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ, xu hướng thương mại điện tử phát triển mạnh, nhu cầu logistics gia tăng cùng xu hướng thay thế bao bì nhựa bằng bao bì giấy đang mở ra không gian tăng trưởng dài hạn cho ngành giấy Việt Nam.

Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp tái định vị thị trường, nâng cấp công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu theo hướng xanh và bền vững hơn.

Còn theo ông Hoàng Trung Sơn, Chủ tịch Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam, hiện nhiều doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ hiện đại, tự động hóa và số hóa nhằm tiết kiệm năng lượng, nguồn nước, nâng cao tỷ lệ tái chế giấy, đồng thời tăng cường sử dụng nhiên liệu sinh khối và năng lượng tái tạo trong sản xuất.

Về phía doanh nghiệp, nhiều ý kiến cho rằng, thông qua các hoạt động kết nối và chia sẻ tại diễn đàn, nhiều nhà máy giấy có thể tiếp cận các mô hình sản xuất sạch hơn, tiêu chuẩn ESG và giải pháp tối ưu hóa vận hành. Điều này giúp doanh nghiệp giảm đáng kể thời gian, chi phí trong quá trình tìm kiếm công nghệ, nguyên liệu, dịch vụ cũng như nâng cao hiệu quả sản xuất. Theo đó, các nhà đầu tư trong ngành giấy khi đến đây đều có thể tìm được giải pháp phù hợp với nhu cầu của mình.