Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 03 về tổ chức và hoạt động của quỹ xã hội, quỹ từ thiện với nhiều quy định liên quan đến phạm vi hoạt động, nguyên tắc tài chính và trách nhiệm công khai. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/3/2026.

Theo Nghị định 03, quỹ xã hội, quỹ từ thiện bị nghiêm cấm nhận tiền gửi, cho vay và góp vốn đầu tư. Quy định này nhằm bảo đảm quỹ hoạt động đúng tôn chỉ, mục đích thiện nguyện và tránh biến tướng thành tổ chức huy động vốn, kinh doanh tài chính hoặc đầu tư rủi ro. Quỹ cũng không được sử dụng ngân sách nhà nước, tài sản có nguồn gốc từ ngân sách hay hỗ trợ tài sản công để góp vốn thành lập quỹ.

Dự án “Nuôi em” gần đây trở thành tâm điểm tranh luận liên quan đến minh bạch hoạt động thiện nguyện. Ảnh minh hoạ

Ngoài cấu phần tài chính, đầu tư, nghị định đặt ra hàng loạt hành vi bị nghiêm cấm đối với các quỹ. Quỹ không được rửa tiền, tài trợ khủng bố hay tham gia các hoạt động trái pháp luật. Việc giả mạo, tẩy xóa, chuyển nhượng, cho thuê, cho mượn, cầm cố hoặc thế chấp giấy phép thành lập quỹ dưới mọi hình thức đều bị cấm.

Các hành vi tư lợi, gian dối trong sử dụng hóa đơn, lập chứng từ không đúng thực tế hoặc thông đồng với tổ chức, cá nhân để trốn thuế, gian lận thuế hay vi phạm các quy định tài chính, kế toán cũng không được phép. 

Chính phủ yêu cầu quỹ hoạt động đúng tôn chỉ, không xâm hại thuần phong mỹ tục, tín ngưỡng, truyền thống hay bản sắc văn hóa; không làm tổn hại uy tín tổ chức, cá nhân hay gây phương hại lợi ích quốc gia, an ninh, quốc phòng và khối đại đoàn kết dân tộc.

Nghị định 03 yêu cầu quỹ công khai tài chính hằng năm, gồm các khoản đóng góp, tài sản tiếp nhận và kết quả sử dụng trên phương tiện thông tin đại chúng, đồng thời báo cáo tình hình tổ chức, hoạt động, tài sản, tài chính và báo cáo kiểm toán (nếu có) trước ngày 31/3.

Quỹ có nghĩa vụ thực hiện tài trợ đúng yêu cầu của cá nhân, tổ chức đã ủy quyền nếu phù hợp với tôn chỉ. Quỹ hoạt động trong lĩnh vực nào thì chịu sự quản lý của cơ quan nhà nước chuyên ngành trong lĩnh vực đó, đồng thời phải tuân thủ điều lệ và phạm vi hoạt động đã đăng ký.

Trong trường hợp quỹ tham gia tài trợ khẩn cấp cho người dân bị thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn hay sự cố nghiêm trọng, hoạt động có thể vượt ra ngoài phạm vi điều lệ để đáp ứng nhu cầu cứu trợ theo quy định của pháp luật.

Đối với quỹ được hình thành từ tài sản hiến tặng hoặc theo di chúc mà không tổ chức quyên góp, nghị định yêu cầu dành tối thiểu 5% tổng tài sản mỗi năm cho hoạt động tài trợ phù hợp với mục đích của quỹ. Đây được xem là biện pháp bảo đảm tài sản không bị đóng băng mà được đưa vào các chương trình xã hội.

Quỹ phải lưu trữ và cung cấp đầy đủ hồ sơ, chứng từ về tài sản, tài chính cũng như nghị quyết, biên bản hoạt động cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Bên cạnh đó, quỹ phải sử dụng tài sản, tài chính tiết kiệm và hiệu quả; thực hiện nghĩa vụ thuế, phí, lệ phí và chế độ kế toán, kiểm toán, thống kê theo quy định; đăng ký mã số thuế và thực hiện kê khai thuế.

Nghị định 03 yêu cầu quỹ hoạt động dưới sự kiểm tra, giám sát của cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân tài trợ và cộng đồng. Quỹ phải giải quyết khiếu nại, tố cáo trong nội bộ theo pháp luật và điều lệ, đồng thời báo cáo kết quả giải quyết với cơ quan có thẩm quyền.

Hiện nguồn đóng góp thiện nguyện đang mở rộng nhanh và cách xã hội nhìn nhận hoạt động tài trợ cũng thay đổi theo. Khi Nghị định 03 đi vào thực tế, câu hỏi không phải là quỹ được phép hay không được phép làm gì, mà là họ sẽ vận hành thế nào trong một môi trường mà công chúng muốn nhìn thấy nhiều hơn những gì họ đóng góp.