Trong nhiều năm, nhắc đến tiêm chủng, phần lớn người dân thường nghĩ trước hết đến trẻ nhỏ. Tuy nhiên, sự thay đổi của mô hình bệnh tật, quá trình già hóa dân số cùng nguy cơ của nhiều bệnh truyền nhiễm ở các nhóm tuổi đang đặt ra yêu cầu mở rộng cách tiếp cận.

Phòng bệnh bằng vắc-xin đang mở rộng từ trẻ em sang phụ nữ mang thai, thanh thiếu niên, người trưởng thành và người cao tuổi.

Tiêm chủng không còn chỉ tập trung trong những năm đầu đời mà ngày càng được nhìn nhận như một giải pháp dự phòng xuyên suốt từ thai kỳ, trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, thanh thiếu niên đến người trưởng thành, người cao tuổi và những nhóm có nguy cơ cao.

Thông điệp này được các chuyên gia nhấn mạnh tại Phiên chuyên đề Dự phòng với chủ đề "Tăng cường tiếp cận tiêm chủng theo vòng đời: Giải pháp bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng", do Tổng hội Y học Việt Nam vừa tổ chức trong khuôn khổ Hội nghị Khoa học thường niên năm 2026.

Phiên chuyên đề quy tụ các chuyên gia y tế dự phòng, lâm sàng, nhà khoa học và đại diện các cơ sở y tế trên cả nước, tập trung trao đổi những tiến bộ trong dự phòng bệnh truyền nhiễm bằng vắc-xin cũng như giải pháp đưa các thành quả dự phòng đến đúng nhóm đối tượng, đúng thời điểm.

GS-TS.Nguyễn Văn Kính, Phó Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, phòng bệnh cần thực sự đi trước một bước trong chiến lược bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân. Cùng với hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao năng lực giám sát, dự báo và cảnh báo sớm dịch bệnh, công tác dự phòng cần được tổ chức chủ động, liên tục và phù hợp với từng nhóm dân số.

Trong chiến lược ấy, tiêm chủng giữ vai trò quan trọng khi góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh, biến chứng, tử vong và gánh nặng bệnh tật đối với mỗi cá nhân cũng như cộng đồng.

Cách tiếp cận mới cũng làm thay đổi câu hỏi lâu nay về tiêm chủng. Thay vì chỉ quan tâm trẻ em cần tiêm vắc-xin gì, nhu cầu bảo vệ sức khỏe cần được xác định ở từng chặng của cuộc đời, dựa trên nguy cơ bệnh tật, tình trạng miễn dịch và đặc điểm sức khỏe của mỗi người.

Với phụ nữ mang thai, mục tiêu dự phòng không chỉ hướng đến bảo vệ người mẹ mà còn tạo nền tảng miễn dịch cho trẻ ngay từ khi chưa chào đời. Trẻ nhỏ cần được bảo vệ trước những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trong giai đoạn hệ miễn dịch còn non yếu. Khi bước sang tuổi trưởng thành và tuổi già, nguy cơ lại thay đổi cùng với sự suy giảm miễn dịch, sự xuất hiện của bệnh nền và khả năng gặp biến chứng nặng hơn nếu mắc bệnh truyền nhiễm.

Tiêm chủng theo vòng đời vì vậy chuyển trọng tâm từ dự phòng riêng lẻ theo từng nhóm tuổi sang bảo vệ sức khỏe liên tục, chủ động và ngày càng cá thể hóa.

Một trong những vấn đề được thảo luận tại hội nghị là virus hợp bào hô hấp RSV, nguyên nhân phổ biến gây nhiễm khuẩn hô hấp dưới ở trẻ nhũ nhi. Trong bối cảnh chưa có liệu pháp điều trị đặc hiệu, những bằng chứng khoa học được đề cập tại hội nghị cho thấy chủ động dự phòng từ giai đoạn thai kỳ có thể góp phần bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời.

Phòng bệnh nhờ đó có thể bắt đầu trước cả thời điểm trẻ chào đời. Việc bảo vệ sức khỏe được dịch chuyển sớm hơn, từ khi người mẹ mang thai, thông qua những giải pháp dự phòng phù hợp. Các chuyên gia cho rằng dự phòng RSV cần được đặt trong tổng thể chiến lược chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để mở rộng khả năng tiếp cận những biện pháp phù hợp với điều kiện thực tế.

Bệnh do não mô cầu xâm lấn cũng cho thấy rõ giá trị của dự phòng sớm. Dù số trường hợp mắc không cao bằng nhiều bệnh truyền nhiễm khác, bệnh có khả năng tiến triển rất nhanh, gây biến chứng nặng và nguy cơ tử vong nếu người bệnh không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Các nghiên cứu được trình bày tại hội nghị ghi nhận sự lưu hành của nhiều nhóm huyết thanh gây bệnh tại Việt Nam. Thực tế này đòi hỏi tăng cường giám sát dịch tễ, nâng cao nhận thức của cộng đồng và triển khai những biện pháp dự phòng phù hợp, đặc biệt đối với nhóm có nguy cơ cao. Với căn bệnh có thể diễn biến nhanh, chủ động tạo "lá chắn" từ trước mang ý nghĩa đặc biệt so với chờ đến khi triệu chứng nặng xuất hiện mới can thiệp.

Sốt xuất huyết Dengue tiếp tục đặt ra một bài toán khác cho y tế dự phòng khi số ca mắc được ghi nhận hằng năm tại nhiều địa phương và ở nhiều nhóm tuổi. Kiểm soát sốt xuất huyết không thể trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ. Bên cạnh kiểm soát muỗi truyền bệnh, giám sát dịch tễ và truyền thông thay đổi hành vi, vắc-xin đang trở thành một trong những công cụ dự phòng cần được sử dụng phù hợp với khuyến cáo chuyên môn.

Kết hợp nhiều lớp bảo vệ có thể giúp chuyển dần từ bị động ứng phó mỗi khi dịch gia tăng sang chủ động giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế tác động đối với cộng đồng cũng như hệ thống y tế.

Từ RSV, não mô cầu đến sốt xuất huyết, thông điệp xuyên suốt được các chuyên gia đưa ra là dự phòng cần đi trước điều trị. Sự xuất hiện của thêm nhiều vắc-xin và giải pháp dự phòng mới chỉ thực sự phát huy giá trị khi người dân có thể tiếp cận, hiểu đúng và sử dụng đúng thời điểm.

GS-TS.Nguyễn Văn Kính cho rằng yêu cầu này cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chuyên gia, cán bộ y tế, cơ sở tiêm chủng và các bên liên quan. Khi người dân chưa biết mình cần tiêm vắc-xin nào, tiêm vào thời điểm nào hoặc gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ, hiệu quả dự phòng khó đạt như kỳ vọng.

Tăng cường truyền thông sức khỏe, giám sát dịch tễ và tư vấn cá thể hóa vì vậy trở thành những mắt xích quan trọng. Người dân cần được cung cấp thông tin rõ ràng về nguy cơ bệnh tật ở từng độ tuổi, lợi ích của tiêm chủng và thời điểm phù hợp để chủ động lựa chọn giải pháp bảo vệ sức khỏe.

Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh. Tuổi càng cao, hệ miễn dịch càng suy giảm, trong khi các bệnh nền như tim mạch, hô hấp, đái tháo đường có thể làm gia tăng nguy cơ biến chứng khi mắc bệnh truyền nhiễm. Bảo vệ người trưởng thành và người cao tuổi bằng tiêm chủng vì vậy không chỉ nhằm phòng một bệnh riêng lẻ mà còn góp phần giảm nguy cơ bệnh nặng, nhập viện và áp lực điều trị.

Sự mở rộng từ tiêm chủng trẻ em sang tiêm chủng suốt vòng đời phản ánh một chuyển dịch lớn hơn của hệ thống chăm sóc sức khỏe, từ tập trung chữa bệnh khi bệnh đã xuất hiện sang quản lý nguy cơ, dự phòng từ sớm, từ xa.

Một hệ thống y tế bền vững không thể chỉ dựa vào năng lực điều trị ngày càng hiện đại. Khi bệnh tật có thể được phòng ngừa hoặc giảm nguy cơ diễn tiến nghiêm trọng nhờ dự phòng đúng thời điểm, người dân được bảo vệ tốt hơn, đồng thời giảm gánh nặng điều trị và dành nguồn lực y tế cho những trường hợp thực sự cần chăm sóc chuyên sâu.

Từ góc độ thực hành tiêm chủng, bác sỹ Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu khuyến cáo người dân cần chủ động rà soát lịch sử tiêm chủng và xây dựng kế hoạch bảo vệ phù hợp với từng giai đoạn cuộc đời. 

Với RSV, tiêm chủng cho phụ nữ mang thai mở ra khả năng bảo vệ trẻ từ trước khi chào đời. Vắc-xin Abrysvo hiện được chỉ định một liều cho phụ nữ mang thai trong giai đoạn 24-36 tuần thai, qua đó tạo miễn dịch ở người mẹ và góp phần bảo vệ trẻ sau sinh. Vắc-xin này cũng được sử dụng một liều cho người từ 60 tuổi trở lên. Bên cạnh Abrysvo, vắc-xin Arexvy cũng là lựa chọn dự phòng RSV dành cho người từ 60 tuổi trở lên.

Đối với bệnh não mô cầu xâm lấn, bác sỹ lưu ý người dân không nên hiểu vắc-xin não mô cầu chỉ có một loại. Vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh gây bệnh, trong khi từng loại vắc-xin có phạm vi bảo vệ khác nhau. Vắc-xin Bexsero tạo miễn dịch chủ động phòng bệnh xâm lấn do não mô cầu nhóm B; VA-Mengoc BC phòng não mô cầu nhóm B và C; trong khi các vắc-xin não mô cầu ACYW hướng tới các nhóm A, C, Y và W.

Còn với sốt xuất huyết, vắc-xin Qdenga hiện được chỉ định cho người từ 4 tuổi trở lên, với phác đồ 2 mũi cách nhau 3 tháng. Vắc-xin hướng tới tạo miễn dịch đối với cả 4 tuýp huyết thanh của virus Dengue là DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4, có thể sử dụng cho người đã từng mắc hoặc chưa từng mắc sốt xuất huyết theo chỉ định hiện hành.

Tuy nhiên, tiêm vắc-xin không thay thế các biện pháp kiểm soát muỗi truyền bệnh. Người dân vẫn cần diệt lăng quăng, bọ gậy, loại bỏ các dụng cụ chứa nước đọng, hạn chế nơi muỗi sinh sản và chủ động phòng muỗi đốt. Việc kết hợp tiêm chủng với kiểm soát véc-tơ truyền bệnh tạo nên nhiều lớp bảo vệ thay vì phụ thuộc vào một biện pháp duy nhất.

Bác sỹ Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu khuyến cáo người dân không nên chờ đến khi dịch bệnh gia tăng mới bắt đầu quan tâm tới vắc-xin. Chủ động rà soát lịch sử tiêm chủng, tuổi, tình trạng sức khỏe, bệnh nền, nguy cơ phơi nhiễm và kế hoạch mang thai nếu có sẽ giúp xác định nhu cầu dự phòng phù hợp. Trước mỗi mũi tiêm, người dân cần được khám sàng lọc và tư vấn để xác định chỉ định, chống chỉ định hoặc trường hợp cần trì hoãn tiêm chủng.