Ngày 15/10 vừa qua, công ty cung cấp chỉ số MSCI cho rằng thị trường chứng khoán Indonesia không còn đáp ứng yêu cầu để duy trì vị thế thị trường mới nổi (emerging market) và đề xuất thị trường này chuyển sang nhóm thị trường độc lập (standalone market). 

Hạn góp ý là 30/4/2027 và quyết định cuối cùng trước hoặc vào 30/6/2027; đây mới là đề xuất, chưa phải quyết định.

Phản ứng với thông tin này, phiên 16/10, Chỉ số chứng khoán chính của Indonesia là Jakarta Composite (JCI) mở cửa giảm 8,01%, kích hoạt tạm dừng giao dịch 30 phút, đóng cửa -11,57% còn 5.185,11 điểm, mức giảm trong ngày lớn nhất kể từ 1998 đến nay (kỷ lục là -11,95% ngày 8/1/1998). Có 812 mã giảm và chỉ 11 mã tăng; nhóm ngân hàng lớn giảm 13 - 15% (BBCA, BBRI, BMRI giảm khoảng 14,8%).

Từ đầu năm JCI giảm khoảng 39%, khối ngoại bán ròng khoảng 4,9 tỷ USD và rupiah mất khoảng 8% (số liệu Bloomberg). Tỷ trọng sở hữu nước ngoài trong JCI còn 31,4% (quý III/2026), so với 37,2% năm 2025 và 49,2% năm 2020.

Phân tích của chuyên gia Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Khối Ngân hàng đầu tư - Phó Giám đốc Khối kinh doanh, CTCP Chứng khoán An Bình (ABS) cho biết, việc thị trường Indonesia giảm mạnh đến từ cú sốc niềm tin từ tháng 1/2026. MSCI nêu lo ngại về minh bạch dữ liệu và free float, đóng băng việc tăng trọng số, thêm mã mới và nâng nhóm quy mô với cổ phiếu Indonesia. Phiên 28/1 JCI giảm 7,35%, đứng thứ 8 trong các phiên giảm mạnh nhất 25 năm.

Bên cạnh đó là việc cải cách chưa đủ thuyết phục. Indonesia đã công bố cổ đông trên 1%, báo cáo tập trung sở hữu cao và lộ trình free float tối thiểu 15%, nhưng MSCI cho rằng vẫn còn cấu trúc sở hữu thiếu minh bạch, nghi ngờ giao dịch phối hợp và chưa thấy bằng chứng thực thi hiệu quả.

Trên thị trường Indonesia, vòng xoáy bán tháo diễn ra với giá giảm, khối ngoại bán ròng, rupiah mất giá. Việc MSCI chọn Standalone thay vì Frontier cho thấy mức độ nghiêm trọng cao hơn kỳ vọng. Một ước tính của Samuel Sekuritas cho rằng dòng vốn ngoại có thể rút ra Rp105 - 132 nghìn tỷ (khoảng 5,8 - 7,3 tỷ USD) nếu quyết định được thông qua; đây là ước tính của một chuyên gia, không phải số chính thức.

Liên hệ với thị trường chứng khoán Việt Nam, ông Minh cho biết, với MSCI, Việt Nam chưa được đưa vào watch list trong kỳ Annual Market Classification Review ngày 23/6/2026; các điểm MSCI nêu gồm room ngoại ảnh hưởng hơn 10% thị trường, chưa có thị trường tiền tệ ngoài lãnh thổ, thủ tục đăng ký nhà đầu tư, thanh toán non-prefunding mới là giải pháp tạm thời và CCP dự kiến vận hành đầu 2027.

Do đó, có 5 lưu ý quan trọng với thị trường Việt Nam, bao gồm Thực thi, Minh bạch sở hữu và free float thực, Quản trị và vận hành thị trường, Rủi ro phụ thuộc dòng vốn thụ động và vốn ngoại, và Hạ tầng thị trường. 

Cụ thể, theo chuyên gia ABS, việc thực thi quan trọng hơn ban hành quy định. Indonesia có nhiều quy định mới nhưng bị đánh giá thiếu bằng chứng thực thi. Việt Nam cần các vụ xử lý cụ thể đối với thao túng và giao dịch phối hợp, không chỉ hoàn thiện khung pháp lý.

Minh bạch sở hữu và free float thực là điểm MSCI “soi” kỹ gồm công bố cổ đông lớn, phân loại nhà đầu tư, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng… Cổ phiếu có sở hữu chéo, free float thấp hoặc room ngoại thấp sẽ nhạy cảm hơn khi tiêu chí được áp dụng chặt.

Tiêu chí đánh giá thiên về quản trị và vận hành thị trường hơn quy mô, thanh khoản. Nâng hạng không chỉ là đạt điều kiện một lần; tư cách có thể bị xem xét lại nếu niềm tin suy giảm.

Về rủi ro phụ thuộc vào dòng vốn thụ động và vốn ngoại, khi xếp hạng bị đặt dấu hỏi, cổ phiếu trụ cột như ngân hàng lớn của Indonesia giảm mạnh nhất. Do đó các thị trường cần cơ sở nhà đầu tư trong nước dày hơn và dòng vốn đa dạng hơn để giảm cú sốc.

Hạ tầng thị trường là điều kiện cần với các yếu tố như room ngoại, CCP, cơ chế non-prefunding, thông tin tiếng Anh, thủ tục đăng ký nhà đầu tư…, tiến độ các hạng mục này sẽ ảnh hưởng đến kết quả các kỳ review MSCI sắp tới.

Cùng nhận định, chuyên gia MBS cho rằng, bài học từ chứng khoán Indonesia là lời nhắc nhở cho các thị trường trong đó có Việt Nam với việc nâng hạng chỉ là bước khởi đầu. Thị trường Việt Nam vừa ghi nhận cột mốc lịch sử khi được FTSE Russell chính thức nâng hạng lên Thị trường mới nổi thứ cấp (Secondary Emerging Market). Tuy nhiên, bài học từ Indonesia cho thấy việc “được nâng hạng” khó một, thì việc “giữ vững tiêu chuẩn nâng hạng” khó mười.

Sự kiện này cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế khẩn cấp. Nếu không liên tục cải thiện tính minh bạch và nâng cao chất lượng quản trị công ty, thị trường hoàn toàn có nguy cơ bị các tổ chức xếp hạng quay lưng. Sự kiện này khẳng định tính đúng đắn của Quốc hội và Bộ Tài chính khi quyết định trình thông qua Luật sửa đổi, bổ sung Luật Chứng khoán và Luật Đầu tư ngay tại kỳ họp tháng 10/2026 nhằm chuẩn hóa toàn diện khung pháp lý, MBS khẳng định.