Các chương trình nghệ thuật chất lượng đang dần định hình sự phát triển công nghiệp văn hóa của Quảng Ninh phù hợp với xu thế chung của cả nước (Ảnh: Thanh Tùng)

Những giá trị độc đáo, độc bản được gìn giữ, bảo tồn và phát huy

“Việt Nam thu nhỏ” luôn là niềm tự hào bởi những giá trị khác biệt, nổi trội, mà khó nơi nào có được của người dân Quảng Ninh.

Thật vậy, văn hóa Quảng Ninh rất đa dạng, phong phú, giàu bản sắc, bởi sự giao thoa, hội tụ, thống nhất trong đa dạng của nền văn minh sông Hồng, văn hóa biển, văn hóa công nhân mỏ, văn hóa Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử. Văn hóa Quảng Ninh còn là sự kết tinh bản sắc văn hóa dân tộc của 43 dân tộc anh em, trong đó có 42 dân tộc thiểu số chủ yếu sinh sống thành cộng đồng ở khu vực miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa của tỉnh. Mỗi dân tộc đều mang những giá trị văn hóa độc đáo, riêng biệt thông qua ngôn ngữ, trang phục, phong tục, tập quán, kiến trúc…, tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc, phong phú.

Ngày 24/11/1946, phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Đảng ta cũng nhấn mạnh: “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”. Tiếp nối tư tưởng của Người, Đảng bộ và Nhân dân Quảng Ninh luôn coi trọng việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, lấy sức mạnh con người làm kim chỉ nam, xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc, con người phát triển toàn diện. Văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh, kết hợp chặt chẽ với phát triển kinh tế nhanh và bền vững, góp phần nâng cao chỉ số hạnh phúc của nhân dân và biến di sản thành nguồn lực kinh tế.

Phát triển văn hóa, con người, xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc Quảng Ninh gắn với xây dựng và phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm, kinh tế đô thị” đã được xác định là khâu đột phá của Đảng bộ tỉnh nhiệm kỳ 2025-2030.

Hiện nay, Quảng Ninh có trên 640 di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh và hơn 360 di sản văn hóa phi vật thể. Trong đó có 19 di sản được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như: Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; Hát nhà tơ; Lễ hội đền Cửa Ông; Lễ hội Tiên Công; Lễ hội đình Trà Cổ; Lễ hội đình Quan Lạn; Lễ hội Bạch Đằng; Nghệ thuật trình diễn dân gian hát Soóng cọ của người Sán Chỉ, hát Soọng cô của người Sán Dìu; Lễ hội đình Đầm Hà; Lễ hội đình Vạn Ninh; Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y; Nghệ thuật trình diễn dân gian hát đối vùng biển tỉnh Quảng Ninh…

Đặc biệt, Quảng Ninh có 2 Di sản thế giới là Vịnh Hạ Long và Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vừa được UNESCO trao bằng công nhận Di sản văn hóa thế giới. Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể di sản, mà còn thể hiện nỗ lực bền bỉ, bài bản của Quảng Ninh trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa - lịch sử.

Là người dân tộc Tày, Nghệ nhân Ưu tú Lương Thiêm Phú ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, được xem là “cây đại thụ” trong việc bảo tồn văn hóa Tày, nổi tiếng với việc chế tác đàn tính và truyền dạy hát Then. Ông cho rằng, hát Then là loại hình nghệ thuật truyền miệng, trong một thời gian dài, vì nhiều lý do khác nhau đã gần như bị lùi vào quên lãng, nhiều câu Then cổ bị mai một. Vì vậy, cần phải trao truyền lại để không bị “mất” đi một kho báu văn hóa quý giá.

Ngay từ năm 2007, ông đã đứng ra thành lập Câu lạc bộ hát Then Tình Húc với 18 thành viên ban đầu. Câu lạc bộ sinh hoạt đều đặn hằng tuần, trở thành điểm hẹn văn hóa của những người đam mê. Không chỉ dừng lại ở đó, ông Phú còn lặn lội đến nhiều bản làng để truyền dạy cho các bạn trẻ có cùng niềm yêu thích. Đến nay, ông đã sưu tầm được 6 bài Then cổ, sáng tác hơn 100 bài Then mới, mở 16 lớp dạy hát Then, đàn tính cho 360 học viên ở nhiều lứa tuổi tại các địa phương. Ông được Chủ tịch nước trao tặng bằng khen và danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, ghi nhận những đóng góp to lớn trong công tác bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

Cùng với người dân, sự chủ động, vào cuộc của các cấp, các ngành địa phương trong việc phục dựng lễ hội truyền thống đã bảo tồn thành công nhiều nghi lễ, tín ngưỡng lâu đời, nâng cao ý thức cộng đồng và tôn vinh di sản văn hóa, đặc biệt tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nhiều lễ hội truyền thống của người Tày, Dao, Sán Chỉ, Sán Dìu được phục dựng và tổ chức quy mô như: Hội Mùa vàng, Hội hoa Sở (Bình Liêu), Hội Soóng cọ (Tiên Yên), Ngày hội Kiêng gió của người Dao Thanh Phán… với tiếng hát Then - đàn tính, các làn điệu Soóng cọ, Sán cố, tấu kèn Piêng diệt…

Các hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân, mà còn tạo nên những giá trị gắn kết cộng đồng các dân tộc, từ đó lan tỏa trách nhiệm gìn giữ văn hóa, đồng thời hình thành những sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách trong nước và quốc tế đến với Quảng Ninh.

Đưa công nghiệp văn hóa thành ngành kinh tế mũi nhọn

Ông Nguyễn Việt Dũng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh cho biết, trong các quyết sách phát triển, Quảng Ninh đặt mục tiêu đưa di sản thành tài sản, chuyển hóa thế mạnh về tài nguyên địa hình, khí hậu, bản sắc văn hóa đa dạng, phong phú riêng có thành nguồn lực. Nghị quyết số 17-NQ/TU, ngày 30/10/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh “về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững” đã có những định hướng rõ nét về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Với sự quan tâm, đầu tư đúng mức, đến nay Quảng Ninh đã đạt được nhiều kết quả thiết thực trong việc xây dựng, quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa giàu bản sắc. Một số thiết chế văn hóa hiện đại, đạt tiêu chuẩn quốc tế như: Bảo tàng - Thư viện tỉnh, Cung Quy hoạch, Hội chợ và Triển lãm tỉnh,… đáp ứng tốt việc tổ chức các sự kiện văn hóa, thể thao quy mô quốc gia, khu vực và quốc tế như: SEA Games 31, Liên hoan Xiếc quốc tế, Cuộc thi Sáng tạo Robot châu Á - Thái Bình Dương, Giải Taekwondo Cảnh sát châu Á mở rộng…

Sự vào cuộc, đầu tư mạnh mẽ của doanh nghiệp vào lĩnh vực văn hóa đang chuyển mình từ trách nhiệm xã hội sang chiến lược phát triển bền vững, xem đây là “sức mạnh mềm” tạo lợi thế cạnh tranh của tỉnh. Sự chuyển đổi này tập trung vào việc đầu tư xây dựng các trung tâm văn hóa, góp phần phát triển du lịch và thúc đẩy công nghiệp văn hóa, như: Khu vui chơi Sun World Hạ Long, Trung tâm Văn hóa Trúc Lâm Yên Tử… Các công trình này không chỉ là điểm nhấn kiến trúc, mà còn trở thành những điểm đến thu hút hàng triệu lượt du khách trong và ngoài nước.

Ông Lionel Klotz, đến từ Toronto (Canada), vị khách thứ một triệu đến với Bảo tàng Quảng Ninh, bày tỏ ấn tượng sâu sắc với nơi này. “Tôi đặc biệt thích cách trưng bày kết hợp giữa hiện đại và truyền thống, giúp du khách dễ dàng cảm nhận lịch sử và văn hóa Quảng Ninh. Không gian ở đây cũng rất thân thiện, giàu tính giáo dục”, ông chia sẻ. Ông Lionel Klotz cũng bày tỏ mong muốn sẽ quay trở lại cùng gia đình để khám phá thêm vịnh Hạ Long và nhiều điểm văn hóa đặc sắc khác của địa phương.

Với các giải pháp được triển khai đồng bộ, giá trị của hệ thống di sản đã từng bước được phát huy, đóng góp quan trọng vào sự phát triển chung của Quảng Ninh. Năm 2025, du lịch Quảng Ninh ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng khi đón 21,28 triệu lượt khách, trong đó có 4,5 triệu lượt khách quốc tế, tạo nguồn thu từ du lịch khoảng 57.000 tỷ đồng.

Những di sản nay được “đánh thức” thông qua số hóa, biến các di tích tĩnh thành những trải nghiệm tương tác sinh động. Quảng Ninh đang vận hành “du lịch thông minh” thông qua nhiều tiện ích thiết thực cho du khách, như: hệ thống mã QR được phủ rộng tại các di tích, khu tham quan, cho phép mở thuyết minh, hình ảnh, video 3D và bản đồ di sản…

Những nền tảng số chuyên biệt dành cho văn hóa đang trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, dễ dàng tiếp cận kho tàng văn hóa theo cách hiện đại và sinh động.

Song hành với việc xây dựng con người và môi trường văn hóa, Quảng Ninh tiếp tục chú trọng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xác định rõ các sản phẩm văn hóa chủ lực có trọng tâm, trọng điểm. Các chương trình biểu diễn nghệ thuật đặc sắc, chất lượng cao, mang đậm bản sắc văn hóa Quảng Ninh cùng nhiều hoạt động, sự kiện văn hóa - nghệ thuật quy mô quốc gia, quốc tế được đầu tư ngày càng bài bản, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, kích cầu du lịch, phục vụ tốt hơn nhu cầu của nhân dân và du khách.