Thực tế, danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh hoặc kinh doanh có điều kiện theo Luật Thương mại “hầu như không còn được sử dụng” do đã được thay thế bởi hệ thống ngành, nghề trong Luật Đầu tư. Ảnh: Đức Thanh

Luật Thương mại sau 20 năm không thay đổi gì

Trong văn bản góp ý cho Dự thảo Báo cáo “Đề xuất định hướng, giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật ngành Công thương trong kỷ nguyên mới”, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) dành dung lượng lớn để phân tích vai trò của Luật Thương mại trong bối cảnh hệ thống pháp luật kinh tế đã thay đổi mạnh trong gần hai thập niên qua.

Luật Thương mại được ban hành từ năm 2005 và “gần như không có thay đổi gì cho đến nay”, trong khi nhiều luật mới ra đời đã điều chỉnh trực tiếp các nội dung vốn thuộc phạm vi của luật này. Hệ quả là nhiều quy định của Luật Thương mại không còn phù hợp, bị chồng lấn với các văn bản pháp luật khác hoặc không còn giá trị điều chỉnh thực tiễn.

Vấn đề chính là, theo phân tích của tổ chức đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, vai trò điều chỉnh của Luật Thương mại đã bị thu hẹp đáng kể khi nhiều nội dung cốt lõi đã được Bộ luật Dân sự và các luật chuyên ngành thay thế hiệu quả hơn.

“Việc tiếp tục duy trì Luật Thương mại như một đạo luật độc lập có nguy cơ gây chồng chéo pháp lý, gia tăng chi phí tuân thủ và làm giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh”, VCCI nêu quan điểm.

Từ đó, tổ chức này đề nghị “cần xem xét lại sự cần thiết của Luật Thương mại trong tổng thể hệ thống pháp luật hiện hành”, đặc biệt trong lĩnh vực công thương.

Nhiều nội dung đã bị luật khác “bao phủ”

Cụ thể, hàng loạt nội dung của Luật Thương mại hiện đã được điều chỉnh tương đối đầy đủ trong các luật khác được VCCI liệt kê.

Ví dụ, các quy định liên quan đến hợp đồng, nguồn áp dụng pháp luật, giải thích từ ngữ, thời hiệu khởi kiện hay điều chỉnh hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi đã được quy định trong Bộ luật Dân sự.

Trong khi đó, các quy định về ngành nghề kinh doanh và điều kiện kinh doanh lại có sự giao thoa đáng kể với Luật Đầu tư.

Theo VCCI, trên thực tế, các danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh hoặc kinh doanh có điều kiện theo Luật Thương mại “hầu như không còn được sử dụng” do đã được thay thế bởi hệ thống ngành, nghề trong Luật Đầu tư.

Ngoài ra, nhiều chế định như quảng cáo, đấu giá tài sản và các hoạt động thương mại cụ thể khác cũng đã được quy định chi tiết trong các luật chuyên ngành, dẫn tới tình trạng “trùng lặp nhưng không thống nhất”.

“Thực trạng này cho thấy Luật Thương mại không còn giữ vai trò điều chỉnh độc lập mà trở nên dư thừa trong hệ thống pháp luật”, VCCI nhận định.

Không chỉ dừng ở vấn đề chồng chéo pháp lý, cộng đồng doanh nghiệp còn cho rằng một số quy định của Luật Thương mại đang tạo ra rào cản không cần thiết đối với hoạt động kinh doanh.

Với hoạt động khuyến mại, VCCI cho rằng việc giới hạn các hình thức được phép thực hiện hoặc yêu cầu doanh nghiệp phải xin phép đối với các hình thức ngoài danh mục đã hạn chế tính linh hoạt và sáng tạo của doanh nghiệp, đồng thời làm phát sinh cơ chế “giấy phép con”.

Đối với lĩnh vực giám định thương mại, VCCI đánh giá các tiêu chuẩn đối với giám định viên được thiết kế cứng nhắc nhưng “thiếu cơ sở hợp lý”, dẫn tới hạn chế nguồn cung dịch vụ và làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp.

Trên cơ sở đó, VCCI đề xuất rà soát toàn diện Luật Thương mại, “cân nhắc phương án thu hẹp tối đa phạm vi điều chỉnh hoặc tiến tới bãi bỏ Luật Thương mại”, đồng thời chuyển các nội dung còn cần thiết sang các luật liên quan.

Lo ngại xu hướng “luật chồng lên luật”

Không chỉ đặt vấn đề với Luật Thương mại, VCCI cũng bày tỏ quan ngại về xu hướng tiếp tục mở rộng hệ thống luật chuyên ngành trong lĩnh vực công thương mà Bộ Công thương đang đặt ra tại Dự thảo Đề xuất định hướng, giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật ngành Công thương trong kỷ nguyên mới.

Theo đó, Dự thảo đang đề xuất xây dựng khung pháp luật ngành công thương theo cấu trúc dạng “kim tự tháp”, với tầng trên cùng là các luật khung và bên dưới là các luật chuyên ngành.

Tuy nhiên, VCCI cho rằng hệ thống pháp luật ngành công thương không tồn tại độc lập mà là một bộ phận của hệ thống pháp luật quốc gia. Vì vậy, việc hoàn thiện pháp luật cần đặt trong tổng thể chung thay vì thiết kế một cấu trúc riêng biệt.

Đáng chú ý, VCCI nhận định Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành không đặt ra các khái niệm như “luật khung” hay “luật chuyên ngành”, trong khi thực tế việc xác định đâu là luật chung, đâu là luật chuyên ngành cũng gặp nhiều khó khăn do thiếu tiêu chí pháp lý rõ ràng.

“Việc thiết kế hệ thống pháp luật theo thứ tự ‘chung – chuyên ngành’ như trong Đề án là thiếu cơ sở và khó khả thi trong triển khai”, VCCI nêu.

Từ góc độ doanh nghiệp, tổ chức này cho rằng nhiều đề xuất xây dựng luật mới trong Dự thảo có nguy cơ làm gia tăng sự phức tạp của hệ thống pháp luật.

Với đề xuất xây dựng Luật Khuyến khích phát triển hạ tầng thương mại, VCCI nhận định các nội dung liên quan đến quy hoạch, xây dựng, xanh hóa hạ tầng thương mại hiện đã được điều chỉnh tương đối đầy đủ trong pháp luật về quy hoạch, môi trường, sử dụng năng lượng và xây dựng.

Tương tự, đối với đề xuất xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm, VCCI cho rằng các nội dung về quy hoạch, đầu tư, xây dựng hiện đã thuộc phạm vi điều chỉnh của nhiều luật khác và đã được sửa đổi theo hướng đồng bộ trong giai đoạn 2018-2025.

“Việc ban hành thêm một đạo luật để điều chỉnh lại các nội dung tương tự trong phạm vi ngành công nghiệp là chưa thực sự cần thiết và có thể làm phát sinh rủi ro chồng lấn pháp lý”, VCCI nêu quan điểm.

Đề xuất cơ chế sandbox cho hydrogen, metaverse

Bên cạnh các nội dung phản biện về cấu trúc pháp luật, VCCI cũng đề xuất xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cấp quốc gia cho các lĩnh vực công nghiệp, năng lượng và thương mại số.

Theo VCCI, các nội dung về sandbox trong Dự thảo hiện còn khá khái quát, chưa làm rõ phạm vi áp dụng, điều kiện triển khai và cơ chế vận hành cụ thể.

Tổ chức này đề nghị nghiên cứu xây dựng cơ chế sandbox ở cấp luật hoặc nghị định, với quy định rõ về thời hạn thử nghiệm, phạm vi miễn trừ pháp lý có điều kiện và tiêu chí đánh giá sau thử nghiệm.

Các lĩnh vực được VCCI đề xuất ưu tiên áp dụng sandbox gồm hydrogen, thương mại số trong môi trường ảo (metaverse) và logistics tự động.

Ngoài ra, VCCI cũng đề nghị tăng cường vai trò của doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách pháp luật ngành công thương thông qua cơ chế “đồng soạn thảo” giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp ngay từ giai đoạn đầu xây dựng chính sách.

Theo VCCI, cách tiếp cận này có thể giúp các quy định được thiết kế sát thực tiễn hơn, hạn chế tình trạng phải sửa đổi nhiều lần sau khi ban hành và nâng cao tính khả thi của chính sách.