Trung Quốc trở thành thị trường nhập khẩu lớn nhất, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam. Ngược lại, Việt Nam cũng lần đầu tiên vượt Canada, trở thành nguồn cung tôm hùm lớn nhất cho Trung Quốc.

Đằng sau những con số kỷ lục này là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố: Nhu cầu tiêu dùng cao cấp gia tăng, chính sách thương mại – kiểm dịch thuận lợi hơn, nguồn cung trong nước mở rộng và những thay đổi trong cục diện cạnh tranh quốc tế.

Nguồn: Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP).

Nhu cầu tăng mạnh và “thiên thời” từ thị trường Trung Quốc

Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), sự dịch chuyển trong xu hướng tiêu dùng của người dân Trung Quốc là lực đẩy quan trọng. Tầng lớp trung lưu và giàu có ngày càng ưa chuộng các sản phẩm thủy sản chất lượng cao, an toàn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng và sẵn sàng chi trả cho trải nghiệm ẩm thực đặc biệt. Thay vì các sản phẩm đông lạnh giá rẻ, người tiêu dùng chuyển sang phân khúc cao cấp như tôm hùm sống, tươi và các sản phẩm phục vụ nhà hàng, khách sạn.

Tôm hùm xanh Việt Nam, đặc biệt cỡ 150–300 gram/con, được thị trường ưa chuộng. Kích cỡ này phù hợp với mô hình buffet hải sản đang thịnh hành tại Trung Quốc, đồng thời đáp ứng nhu cầu thưởng thức tại các nhà hàng cao cấp.

Ngoài ra, yếu tố văn hóa cũng đóng vai trò đáng kể. Vào dịp Tết Nguyên đán và mùa lễ hội cuối năm, nhu cầu tôm hùm tăng đột biến. Màu sắc đỏ tươi, hình thức bắt mắt khiến tôm hùm trở thành món ăn mang ý nghĩa may mắn trong các bữa tiệc đoàn viên.

Sau khi Trung Quốc mở cửa hậu Covid-19, thu nhập cải thiện và các chính sách kích cầu tiêu dùng nội địa được triển khai đã thúc đẩy nhu cầu thực phẩm cao cấp. Trong ba quý đầu năm 2025, tổng lượng tôm hùm Trung Quốc nhập khẩu đạt gần 49.900 tấn, tăng 13% so với cùng kỳ. Thị trường rộng lớn này tạo cơ hội rõ rệt cho các nhà cung ứng như Việt Nam.

Song song với nhu cầu tăng, môi trường thương mại cũng thuận lợi hơn. Các sản phẩm thủy sản chủ lực của Việt Nam, trong đó có tôm hùm, được hưởng thuế suất 0% theo các hiệp định thương mại tự do như ACFTA và RCEP. Trong khi đó, tôm hùm từ Mỹ và Canada chịu thuế nhập khẩu lần lượt khoảng 17% và 32%. Lợi thế thuế quan cùng vị trí địa lý gần giúp tôm hùm Việt Nam có giá cạnh tranh, thời gian vận chuyển ngắn, giảm hao hụt và chi phí logistics.

Đáng chú ý, sự vắng mặt của tôm hùm Úc từ năm 2020 tạo khoảng trống lớn trên thị trường. Trong khi nguồn cung từ Bắc Mỹ suy giảm do gánh nặng thuế quan, Trung Quốc tăng mạnh nhập khẩu từ Việt Nam. Năm 2025, lượng tôm hùm nhập từ Canada giảm 39%, từ Mỹ giảm 10%, trong khi nhập khẩu từ Việt Nam tăng vọt. Nhờ đó, Việt Nam vươn lên trở thành nguồn cung nổi bật trong phân khúc tôm hùm cao cấp.

Tôm hùm bông Việt Nam được ưa chuộng tại Trung Quốc.

Thích ứng chính sách và mở rộng nguồn cung

Yếu tố quyết định đến tình hình xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam sang Trung Quốc, còn nằm ở khả năng thích ứng của Việt Nam trước thay đổi chính sách từ phía nước bạn.

Năm 2023, Trung Quốc sửa đổi Luật Bảo vệ động vật hoang dã và đưa tôm hùm bông vào danh mục cần bảo vệ cấp 2, cấm khai thác tự nhiên và siết chặt điều kiện nhập khẩu. Quy định mới yêu cầu chứng minh rõ quá trình nuôi, không sử dụng con giống tự nhiên và phải đăng ký, phê duyệt cơ sở nuôi, bao gói. Hệ quả là 8 tháng đầu năm 2023, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam chỉ đạt 76 triệu USD, giảm 42% so với cùng kỳ 2022.

Trước bối cảnh đó, cơ quan quản lý và doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động điều chỉnh. Ngành nông nghiệp khuyến cáo chuyển hướng sang nuôi tôm hùm xanh – loài được phép nhập khẩu và phù hợp thị hiếu Trung Quốc. Hai bên phối hợp tháo gỡ vướng mắc, tiến hành kiểm tra trực tuyến cơ sở nuôi và công bố danh sách đủ điều kiện xuất khẩu.

Đến năm 2025, hoạt động xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đã ổn định hơn theo kênh chính ngạch. Hiện Việt Nam có 46 cơ sở đóng gói thủy sản sống (chủ yếu là tôm hùm) được phía Trung Quốc phê duyệt mã số xuất khẩu.

Doanh nghiệp Việt cũng tuân thủ nghiêm ngặt yêu cầu truy xuất nguồn gốc, thí điểm gắn tem cho tôm hùm tại Phú Yên và tăng cường kiểm soát chất lượng. Nhờ vậy, rào cản kiểm dịch không còn là trở ngại lớn.

Cùng với đó, quy mô nuôi trồng trong nước được mở rộng nhanh chóng để đáp ứng nhu cầu. Các vùng nuôi trọng điểm như vịnh Xuân Đài (Phú Yên), Cam Ranh (Khánh Hòa) phục hồi và gia tăng sản lượng. Riêng khu vực Sông Cầu (Phú Yên) có trên 27.000 lồng nuôi. Trong ba quý đầu năm 2025, Trung Quốc nhập 17.365 tấn tôm hùm từ Việt Nam, trị giá 556 triệu USD, gấp gần ba lần cùng kỳ 2024.

Tuy nhiên, theo VASEP, tăng trưởng nóng cũng đi kèm thách thức. Cuối tháng 11/2025, mưa lũ tại Phú Yên gây thiệt hại lớn, làm tôm hùm nuôi chết hàng loạt tại vịnh Xuân Đài. Dù chưa ảnh hưởng ngay đến các đơn hàng cuối năm do đã có dự trữ, nguồn cung đầu năm 2026 được dự báo có thể sụt giảm và giá tăng trở lại. Dịch bệnh, chi phí thức ăn và con giống vẫn là yếu tố cần kiểm soát để duy trì ổn định sản xuất.

Bên cạnh lợi thế thương mại, quan hệ Việt – Trung trong lĩnh vực nông thủy sản cũng được củng cố. Việc chuyển dần từ tiểu ngạch sang chính ngạch giúp giảm rủi ro ách tắc, ép giá và nâng cao uy tín sản phẩm. Việc Trung Quốc vượt Mỹ trở thành thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam trong năm 2025, cũng phản ánh sự thay đổi rõ nét trong cán cân thương mại song phương.

Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế biến động, Việt Nam đã tận dụng tốt “thiên thời, địa lợi” để mở rộng thị phần. Tôm hùm Việt Nam không chỉ hưởng lợi từ thuế suất 0%, khoảng cách địa lý gần mà còn đáp ứng đúng phân khúc tôm hùm nhiệt đới cỡ nhỏ được ưa chuộng.

Dù về dài hạn, sự trở lại của Úc hay việc Trung Quốc phát triển nuôi tôm hùm nội địa có thể tạo sức ép cạnh tranh mới, nhưng trong năm 2025, tôm hùm Việt Nam đã khẳng định vị thế tại thị trường tỷ dân. Giới chuyên gia đánh giá, để duy trì đà tăng trưởng, ngành tôm hùm cần tiếp tục nâng cao chất lượng, kiểm soát môi trường nuôi và chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn mới, nhằm biến cơ hội hiện tại thành lợi thế bền vững.