Chuyển đổi sinh kế từ đưa khoa học công nghệ đến gần người dân

Sáng 26/6/2026, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo tổng kết Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016-2025 (gọi tắt là Chương trình Nông thôn miền núi).

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định phát biểu tại hội thảo

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, sau 10 năm triển khai, Chương trình đã thực hiện 551 dự án tại toàn bộ 34/34 tỉnh, thành phố; xây dựng 1.426 mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ; chuyển giao 2.354 quy trình công nghệ mới, tiên tiến.

Đồng thời, hơn 1.800 cán bộ quản lý, trên 4.000 kỹ thuật viên cơ sở cùng hơn 82.700 lượt nông dân được đào tạo, tập huấn để tiếp nhận và vận hành các mô hình. Đáng chú ý, các mô hình ứng dụng công nghệ ghi nhận mức tăng giá trị kinh tế trung bình trên 30% so với phương thức sản xuất cũ.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, thành công lớn nhất của Chương trình không chỉ được đo bằng số lượng mô hình hay quy trình công nghệ được chuyển giao, mà nằm ở việc đưa khoa học và công nghệ đến gần hơn với người dân, doanh nghiệp và chính quyền cơ sở; biến tri thức thành năng suất, công nghệ thành sinh kế và đổi mới sáng tạo thành động lực phát triển địa phương.

Tại hội thảo, đại diện các địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp đã chia sẻ kết quả ứng dụng công nghệ trong sản xuất hoa, cây cảnh, dược liệu, khoai tây, nha đam, nuôi ong, chế biến gỗ và nông nghiệp công nghệ cao. Nhiều dự án đã góp phần hình thành vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu, tạo việc làm và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Các ý kiến cũng làm rõ vai trò liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân trong quá trình đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất. Bên cạnh kết quả đạt được, các ý kiến tại hội thảo thẳng thắn phân tích những khó khăn liên quan đến thiên tai, dịch bệnh, biến động thị trường, thủ tục quản lý, năng lực tiếp nhận công nghệ và khả năng duy trì, nhân rộng mô hình sau khi dự án kết thúc.

Theo Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ, phát triển nông nghiệp, nông dân và kinh tế nông thôn là một trong những nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa quyết định đến sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội của nước ta. Đối với một quốc gia có  hơn 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn, miền núi và gắn liền với sản xuất nông nghiệp, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Chìa khóa thành công của sự nghiệp này phụ thuộc chủ yếu vào việc ứng dụng hiệu quả các thành tựu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; từ đó phát huy tối đa lợi thế so sánh của từng vùng, miền trong cả nước, đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng sản xuất hàng hoá quy mô lớn, làm chủ thị trường trong nước và từng bước vươn ra thị trường khu vực và quốc tế.

Theo đó, triển khai các dự án ứng dụng và chuyển giao công nghệ là nội dung cốt lõi, quyết định sự thành công của Chương trình Nông thôn miền núi. Thông qua việc đưa các tiến bộ kỹ thuật mới vào sản xuất và tổ chức đào tạo, nâng cao trình độ cho các đơn vị chủ trì cùng người dân, chương trình đã góp phần quan trọng trong việc phát triển các sản phẩm hàng hóa có lợi thế vùng miền, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người lao động tại khu vực nông thôn, miền núi.

Bên cạnh nguồn kinh phí hỗ trợ từ Ngân sách Nhà nước, Chương trình đã phát huy vai trò là "vốn mồi", thu hút mạnh mẽ các nguồn lực xã hội đầu tư cho hoạt động ứng dụng và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật tại địa phương. Cơ chế này không chỉ nâng cao hiệu quả thực tiễn của hoạt động nghiên cứu - chuyển giao, mà còn giúp người nông dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, được tiếp cận và thụ hưởng trực tiếp các thành quả từ khoa học và công nghệ.

Khoa học công nghệ mở rộng không gian phát triển nông thôn

Qua chương trình, các công nghệ được chuyển giao tập trung vào những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội địa phương như: Công nghệ về giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản và dược liệu; công nghệ sản xuất nông nghiệp tiên tiến, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp theo tiêu chuẩn chất lượng; công nghệ bảo quản, chế biến nông sản.

Toàn cảnh Hội thảo.

Không chỉ tập trung vào cây trồng chủ lực, Chương trình còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực có tiềm năng tại vùng khó khăn. Theo Viện Dược liệu, giai đoạn 2016-2025, đơn vị đã hỗ trợ ứng dụng và chuyển giao công nghệ cho 32 đơn vị tại 23 tỉnh, thành phố với 31 loài dược liệu; đào tạo 278 kỹ thuật viên và tập huấn cho hơn 5.250 lượt nông dân. Nhiều vùng nguyên liệu tập trung từng bước được hình thành, tạo nền tảng cho phát triển chế biến và nâng cao giá trị gia tăng.

Trong lĩnh vực lâm nghiệp, các dự án của Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng đã đưa công nghệ sấy gỗ, sản xuất ván ghép, viên nén sinh học vào thực tiễn, mở hướng tận dụng phụ phẩm và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Các công nghệ được lựa chọn đều có tính ứng dụng cao, phù hợp với nhu cầu thực tiễn và khả năng tiếp nhận của địa phương, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, tăng thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Trong giai đoạn này, Chương trình đã ưu tiên lựa chọn các dự án theo chuỗi liên kết giá trị, hướng tới mục tiêu phát triển sản xuất bền vững và nâng cao thu nhập cho người dân. Nhiều dự án đã hình thành được mối liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ sản xuất và đơn vị chuyển giao công nghệ, góp phần phát triển các vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm và tạo đầu ra ổn định cho người dân.

Cách tiếp cận này đã từng bước chuyển trọng tâm hỗ trợ từ mô hình sản xuất đơn lẻ sang phát triển hệ sinh thái sản xuất, chế biến và tiêu thụ bền vững, phù hợp với định hướng tái cơ cấu ngành nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn hiện nay.

Một trong những kết quả nổi bật của Chương trình là sự gia tăng vai trò của doanh nghiệp trong hoạt động ứng dụng và chuyển giao công nghệ. Tỷ lệ dự án do doanh nghiệp và hợp tác xã chủ trì đạt khoảng 70,7% cao nhất trong các nhóm tổ chức chủ trì thực hiện dự án. Kết quả này cho thấy sự chuyển biến tích cực trong tư duy xây dựng và tổ chức thực hiện dự án tại địa phương, từng bước phát huy vai trò của doanh nghiệp như trung tâm của hoạt động ứng dụng, đổi mới công nghệ và liên kết sản xuất.

Thông qua cơ chế đồng đầu tư giữa Nhà nước và doanh nghiệp, Chương trình đã huy động đáng kể nguồn lực xã hội tham gia ứng dụng, chuyển giao và nhân rộng công nghệ, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách Nhà nước và tạo động lực phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững.

Nhìn chung, Chương trình Nông thôn miền núi giai đoạn 2016 - 2025 đã hoàn thành tốt các mục tiêu được Thủ tướng Chính phủ giao; tạo chuyển biến rõ nét trong hoạt động ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ tại khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số; góp phần phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, tạo việc làm, giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới và tăng cường năng lực khoa học, công nghệ tại địa phương.

Đồng thời, Chương trình đã khẳng định hiệu quả của mô hình liên kết giữa cơ quan quản lý Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân trong việc đưa nhanh các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất và đời sống, tạo tiền đề quan trọng để tiếp tục xây dựng các cơ chế, chính sách hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội khu vực nông thôn, miền núi giai đoạn đến năm 2035.