Sáp nhập phải qua đề án, thẩm định và quyết định theo thẩm quyền

Sau một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, yêu cầu tiếp tục rà soát đơn vị hành chính cấp xã chưa đạt chuẩn đang đặt ra với nhiều địa phương. 

Tại Hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp vừa qua, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết cả nước còn 705 xã, phường chưa đáp ứng tiêu chuẩn theo quy định. Chính phủ sẽ ban hành hướng dẫn để các địa phương nghiên cứu phương án sắp xếp, phấn đấu hoàn thành trong năm 2026.

Theo thông tin được dẫn từ kỷ yếu hội nghị, trong 705 đơn vị chưa đạt tiêu chuẩn, có 17 đơn vị chưa đạt cả hai tiêu chuẩn về diện tích tự nhiên và quy mô dân số, 529 đơn vị chưa đạt tiêu chuẩn diện tích, 159 đơn vị chưa đạt tiêu chuẩn dân số.

Căn cứ trực tiếp để xác định tiêu chuẩn đơn vị hành chính hiện nay là Nghị quyết 112/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, thay thế Nghị quyết 1211/2016 và Nghị quyết 27/2022.

Nghị quyết này quy định tiêu chuẩn của tỉnh, xã, thành phố, phường và đặc khu, đồng thời nêu rõ các trường hợp áp dụng tiêu chuẩn đặc thù đối với khu vực miền núi, hải đảo, biên giới, vùng có điều kiện riêng về lịch sử, văn hóa, quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội.

Cả nước còn 705 xã, phường chưa đáp ứng tiêu chuẩn theo quy định (Ảnh: Phương Linh)

Với xã, hệ thống tiêu chuẩn tập trung vào 3 nhóm chính: quy mô dân số, diện tích tự nhiên và định hướng phát triển kinh tế - xã hội. Xã miền núi phải có dân số từ 5.000 người trở lên, diện tích tự nhiên từ 100 km2; xã ở hải đảo có dân số từ 2.500 người, diện tích từ 15 km2; các xã còn lại phải đạt dân số từ 16.000 người và diện tích tự nhiên từ 30 km2. Bên cạnh đó, xã phải có định hướng phát triển phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm của tỉnh, thành phố.

Với phường, tiêu chuẩn được thiết kế theo đặc trưng đô thị, nên ngoài dân số và diện tích còn có các chỉ tiêu phản ánh vai trò trung tâm, cơ cấu kinh tế, trình độ phát triển và chất lượng đời sống dân cư. Theo Nghị quyết 112, phường phải có dân số từ 21.000 người, diện tích tự nhiên từ 5,5 km2; vị trí, chức năng được xác định là trung tâm tổng hợp hoặc trung tâm chuyên ngành theo quy hoạch, định hướng đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Phường cũng phải đạt tỷ lệ dân số đô thị từ 50% trở lên. Các tiêu chí về kinh tế - xã hội gồm tỷ lệ tổng thu ngân sách địa phương so với tổng chi ngân sách địa phương trên địa bàn từ 100% trở lên; tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ đạt từ 70%; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp từ 70%; thu nhập bình quân đầu người cao hơn mức bình quân của tỉnh, thành phố; tỷ lệ hộ nghèo thấp hơn mức bình quân của địa phương trong 3 năm gần nhất.

So với cách tiếp cận trước đây, quy định mới không chỉ đặt xã, phường vào thước đo dân số và diện tích, mà còn gắn với chức năng phát triển, khả năng quản lý và yêu cầu tổ chức không gian hành chính. 

Một xã có địa bàn rộng nhưng dân cư thưa, một phường có dân số lớn nhưng chưa đạt tiêu chí đô thị, hoặc một địa phương có vai trò đặc thù về quốc phòng, biên giới, hải đảo đều phải được đánh giá trong tổng thể.

Nghị quyết 112 cũng dành cơ chế riêng cho đơn vị hành chính có yếu tố đặc thù. Đối với xã miền núi có tỷ lệ dân số là người dân tộc thiểu số cao hoặc có đường biên giới quốc gia trên đất liền, tiêu chuẩn về dân số có thể áp dụng ở mức thấp hơn. Xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển cũng được áp dụng mức tối thiểu về dân số bằng 50% so với quy định chung. Riêng vùng Đồng bằng sông Hồng, tiêu chuẩn diện tích tự nhiên của xã được áp dụng mức tối thiểu bằng 70% mức chung.

Đối với đơn vị hành chính đô thị ở miền núi hoặc có đường biên giới quốc gia trên đất liền, tiêu chuẩn về dân số có thể giảm còn 50%, tiêu chuẩn về cơ cấu và trình độ phát triển kinh tế - xã hội có thể áp dụng ở mức 70% so với quy định. Thành phố có di sản văn hóa vật thể được UNESCO công nhận, trung tâm du lịch quốc gia hoặc quốc tế, hoặc có vai trò đặc biệt về phát triển cũng được xem xét theo cơ chế riêng.

Không phải xã, phường chưa đạt chuẩn đều phải sáp nhập

Có thể thấy, việc chưa đạt 1 tiêu chuẩn không đồng nghĩa với việc bắt buộc sáp nhập ngay. Nghị quyết 112 quy định các đơn vị hành chính được hình thành trước ngày 1/1/2026 không phải đánh giá lại theo các tiêu chuẩn tại Chương I của nghị quyết. 

Ngoài ra, trong trường hợp cần đáp ứng yêu cầu đặc biệt về quản lý lãnh thổ, bảo vệ chủ quyền quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội hoặc tạo động lực liên kết với trung tâm kinh tế lớn, đơn vị hành chính vẫn có thể được thành lập, nhập, chia, điều chỉnh địa giới mà không áp dụng máy móc toàn bộ tiêu chuẩn thông thường.

Dù vậy, khi địa phương đề xuất sáp nhập, thành lập, chia, giải thể hoặc điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính, hồ sơ vẫn phải đi qua quy trình chặt chẽ. Đề án phải có căn cứ pháp lý và sự cần thiết; lịch sử hình thành, hiện trạng địa giới, dân cư, hạ tầng; phương án sắp xếp; đánh giá tác động; định hướng phát triển sau sắp xếp; kết luận và kiến nghị.

Hồ sơ kèm theo phải có biểu tổng hợp tiêu chuẩn đơn vị hành chính, bản đồ hiện trạng, bản đồ phương án sắp xếp, số liệu được cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Nghị quyết cũng yêu cầu có phim tài liệu dài từ 15 đến 20 phút giới thiệu vị trí, hiện trạng phát triển kinh tế - xã hội, hạ tầng và các nội dung liên quan đến khu vực đề nghị thành lập hoặc sáp nhập.

Sau khi địa phương hoàn thiện hồ sơ, Bộ Nội vụ chủ trì thẩm định trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Trường hợp cần thiết, cơ quan thẩm định có thể tổ chức khảo sát thực tế để đánh giá thêm điều kiện địa lý, dân cư, hạ tầng, truyền thống lịch sử, văn hóa và tác động đến tổ chức bộ máy. 

Sau khâu thẩm định, đề án được Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội thẩm tra trước khi trình Quốc hội hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định theo thẩm quyền.