Theo công văn của Bộ Nội vụ, Bộ trưởng Đỗ Thanh Bình giao Vụ Chính quyền địa phương chủ trì xây dựng báo cáo đánh giá sự cần thiết tiếp tục nhập một số xã, phường. Báo cáo phải dựa trên rà soát các tiêu chí cụ thể như diện tích tự nhiên, quy mô dân số, kết cấu hạ tầng, năng lực đội ngũ cán bộ và yêu cầu phát triển của từng địa bàn.

Cùng với hướng rà soát sáp nhập xã, phường, Bộ trưởng Bộ Nội vụ cũng yêu cầu nghiên cứu khả năng hình thành đơn vị hành chính đô thị mang tính hạt nhân. Mô hình này được đặt ra nhằm tạo đầu mối điều phối phát triển, kết nối hạ tầng, dịch vụ công và các không gian kinh tế trọng điểm.

Với các khu vực đô thị hóa nhanh, sự liên thông giữa hạ tầng giao thông, nhà ở, y tế, giáo dục, thương mại, công nghiệp, logistics và dịch vụ công giữ vai trò quyết định trong chất lượng phát triển. Khi địa giới hành chính mới chưa phản ánh đầy đủ nhu cầu quản trị của vùng đô thị, một đơn vị hành chính đô thị có vai trò hạt nhân có thể giúp điều phối tốt hơn các nguồn lực và giảm tình trạng chia cắt trong tổ chức phát triển.

Bộ Nội vụ nghiên cứu tiếp tục sáp nhập một số xã, phường và xem xét mô hình đô thị hạt nhân sau một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp.

Các nhiệm vụ trên được triển khai theo phân công của Đảng ủy Chính phủ, nhằm cụ thể hóa ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Theo thông báo kết luận, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước ghi nhận sau một năm, toàn hệ thống chính trị đã hoàn thành khối lượng công việc rất lớn, tổ chức lại thành công bộ máy trong thời gian ngắn. Đây là kết quả thể hiện quyết tâm chính trị cao, sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành và nỗ lực lớn của đội ngũ cán bộ trong quá trình chuyển đổi mô hình hoạt động.

Dự thảo báo cáo sơ kết đã đánh giá khá toàn diện những kết quả nổi bật trong vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương. Báo cáo cũng nhận diện các điểm nghẽn, nút thắt cần tháo gỡ để bộ máy vận hành thông suốt, hiệu quả hơn, đồng thời phát huy rõ hơn vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu.

Tuy nhiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng chỉ rõ còn nhiều vấn đề cần tiếp tục xem xét, sửa đổi, bổ sung và điều chỉnh. Cuộc cải cách sắp xếp bộ máy của hệ thống chính trị mới đạt kết quả quan trọng ở giảm đầu mối, song yêu cầu cao hơn là nâng năng lực phục vụ người dân, doanh nghiệp và xã hội. 

Từ yêu cầu này, các báo cáo đánh giá không thể chỉ dừng ở số lượng đơn vị đã giảm, số đầu mối đã tinh gọn hay số lượng cán bộ đã bố trí lại. Trọng tâm cần chuyển sang chất lượng vận hành, khả năng giải quyết thủ tục, mức độ hài lòng của người dân, hiệu quả phối hợp giữa các cấp, năng lực quản trị số và trách nhiệm cá nhân của cán bộ lãnh đạo tại từng địa phương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đồng ý thông qua nội dung báo cáo sơ kết để trình Bộ Chính trị xem xét, cho ý kiến tại phiên họp ngày 26/6. Để hoàn thiện báo cáo trình Hội nghị sơ kết toàn quốc dự kiến tổ chức ngày 1/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu tập trung đánh giá kỹ về tính đồng bộ, thống nhất, minh bạch và cụ thể của hệ thống thể chế pháp luật hiện hành.

Yêu cầu này đặt ra nhiệm vụ rà soát đồng thời cả mô hình tổ chức, cơ chế phân quyền, phân cấp, trách nhiệm thực thi và điều kiện bảo đảm cho chính quyền địa phương vận hành ổn định. 

Khi địa bàn quản lý mở rộng, số lượng nhiệm vụ tăng lên, chính quyền cấp xã phải có đủ thẩm quyền, nhân lực, công cụ số và cơ sở vật chất để xử lý công việc tại chỗ, hạn chế tình trạng đẩy trách nhiệm lên cấp trên hoặc gây chậm trễ trong phục vụ người dân.

Quá trình rà soát phải dựa trên các tiêu chí khách quan về diện tích, dân số, hạ tầng, năng lực cán bộ và yêu cầu phát triển, thay vì chỉ căn cứ vào mục tiêu cơ học về giảm số lượng đơn vị hành chính.

Ở những địa bàn dân cư thưa, quy mô nhỏ, hạ tầng phân tán hoặc nguồn lực quản trị hạn chế, sáp nhập có thể tạo dư địa để tổ chức bộ máy hiệu quả hơn. Ngược lại, tại khu vực đô thị đông dân, tốc độ phát triển nhanh, áp lực dịch vụ công lớn, phương án tổ chức đơn vị hành chính cần tính đến đặc thù quản trị đô thị, khả năng kết nối hạ tầng và nhu cầu điều phối liên vùng.

Cùng với đó, đề xuất nghiên cứu đơn vị hành chính đô thị đặc biệt mang tính hạt nhân được đặt trong yêu cầu tạo cực điều phối phát triển. Mô hình này có thể phục vụ những khu vực có vai trò trung tâm về kinh tế, hạ tầng, dịch vụ, công nghệ hoặc logistics, nơi một quyết định hành chính thường tác động đến không gian phát triển rộng hơn phạm vi một phường, xã thông thường.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu đánh giá kỹ các nguy cơ để có giải pháp khắc phục, điều chỉnh kịp thời. Những nguy cơ này có thể liên quan đến quá tải ở cấp cơ sở, bất cập trong phân cấp nhiệm vụ, thiếu đồng bộ giữa pháp luật chuyên ngành và mô hình tổ chức mới, chênh lệch năng lực cán bộ giữa các địa bàn, cũng như khả năng tiếp cận dịch vụ công của người dân sau sắp xếp.

Trước đó, Tỉnh ủy Thanh Hóa đã đề nghị Trung ương xem xét cho tỉnh nghiên cứu tiếp tục sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Đề xuất này xuất phát từ mục tiêu tạo thêm không gian, nguồn lực, dư địa phát triển, đồng thời tinh gọn bộ máy và tiết kiệm chi ngân sách nhà nước.