Ngày 21/1, tham luận tại Đại hội Đảng XIV, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng trình bày tham luận về một số giải pháp đột phá đưa khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực chính của mô hình tăng trưởng mới, nhanh và bền vững, trong kỷ nguyên vươn mình bằng tri thức và công nghệ số. Trong đó, đổi mới sáng tạo là cơ chế trung tâm để chuyển tri thức và công nghệ số thành năng suất, giá trị gia tăng và tăng trưởng bền vững.

Ba động lực tăng trưởng: Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Nông nghiệp đã giúp Việt Nam thoát nghèo. Công nghiệp, FDI, gia công, lắp ráp đã đưa Việt Nam thành nước thu nhập trung bình cao. Giai đoạn phát triển thứ ba, từ thu nhập trung bình tới thu nhập cao, thì phải dựa vào khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Khoa học-công nghệ tạo ra tri thức và công cụ mới. Nhưng vẫn là cái trên Trời. Để cho những tri thức này chạm tới Đất thì cần đổi mới sáng tạo, để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ phục vụ cuộc sống. Chuyển đổi số là để lan toả những sản phẩm, dịch vụ này nhanh chóng ra toàn xã hội, tạo ra sự tăng trưởng nhanh và không ai bị bỏ lại phía sau.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng trình bày tham luận tại Đại hội sáng 21/1. Ảnh: TTXVN

Trước đây, các nước khi bước vào giai đoạn phát triển thứ ba thì cơ bản chỉ có một động lực là khoa học-công nghệ. Nhưng Việt Nam, khi bước vào giai đoạn thứ ba, giai đoạn từ thu nhập đầu người 5000USD tới trên 20.000USD, chúng ta có tới 3 động lực tăng trưởng, là khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Cả 3 động lực này đều được Đảng ta mở rộng nội hàm, tái định nghĩa theo cách tiếp cận mới, tạo ra không gian phát triển mở rộng hơn, khai phóng các nguồn lực mới để thúc đẩy tăng trưởng. Và đây chính là cơ hội của chúng ta. Với 3 động lực này thì chúng ta có thể tăng trưởng 2 con số.

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đã xác lập bộ 3 khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính thúc đẩy phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và nâng cao năng lực tự cường, tự chủ của đất nước.

Nghị quyết 57 như một nghị quyết khoán 10 về khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tinh thần khoán 10 của Nghị quyết 57 là: Quản lý theo mục tiêu, không quản cách làm; trao quyền tự chủ và trách nhiệm cho người làm; chấp nhận rủi ro, đánh giá dựa trên hiệu quả tổng thể; người làm được hưởng lợi từ thành quả lao động và sáng tạo.

Khoán 10 là để thoát nghèo. Nghị quyết 57 là để thoát bẫy thu nhập trung bình. Khoán 10 là để giải phóng sức lao động. Nghị quyết 57 là để giải phóng sức sáng tạo. Từ chỗ thiếu khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chúng ta sẽ tiến tới đủ, thừa, xuất khẩu và xuất khẩu lớn, giống như chúng ta đã làm được đối với nông nghiệp.

Mỗi quốc gia có văn hoá riêng, có ngữ cảnh riêng, có trình độ phát triển và chế độ khác nhau. Chưa có 2 quốc gia nào "hoá rồng hoá hổ" theo cùng một cách giống nhau. Bởi vậy, tìm ra cách tiếp cận phù hợp để đột phá phát triển khoa họccông nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là quan trọng hàng đầu.

Cách tiếp cận của Việt Nam là đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng. Xây dựng thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh.

Là tập trung vào nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống người dân.

Là phát triển trong một hệ sinh thái đầy đủ và cân bằng, bao gồm thể chế, hạ tầng, nhân lực, nhà nước, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp.

Là chuyển từ quản lý đầu vào sang quản lý đầu ra.

Là đặt khoa học-công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

Là hướng vào giải quyết các bài toán lớn của đất nước, như tăng trưởng 2 con số, năng suất, chất lượng, quản trị quốc gia, tinh gọn bộ máy, ô nhiễm môi trường, các vấn đề của 2 đô thị siêu nén.

Là tự chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược như là một cấu phần quan trọng của chủ quyền quốc gia. Là đi từ ứng dụng, từ sản phẩm, từ thị trường tới làm chủ công nghệ.

Là cho phép và khuyến khích ứng dụng cái mới trong thực tiễn, coi đây là con đường nhanh nhất và hiệu quả nhất để hình thành, hoàn thiện và phát triển các công nghệ mới.

Là tinh thần đổi mới sáng tạo trong toàn dân, đưa đổi mới sáng tạo trở thành lối sống, phong cách sống của mọi người dân, mọi tổ chức. Xây dựng văn hoá khuyến khích khám phá, khoan dung với thất bại.

Là tiêu chuẩn phải đi trước để dẫn dắt phát triển quốc gia.

Là sở hữu trí tuệ phải được coi là tài sản có thể định giá, mua bán, chuyển giao và khai thác trên thị trường. Sở hữu trí tuệ trở thành công cụ cạnh tranh chiến lược của doanh nghiệp và quốc gia. Một quốc gia phát triển là một quốc gia mà tài sản vô hình, tài sản trí tuệ chiếm tới 80% tổng tài sản.

Khoa học-công nghệ trước đây chủ yếu là nghiên cứu tạo ra tri thức, nhưng chưa chú trọng việc tạo ra sản phẩm mới, dịch vụ mới, mô hình mới, tức là chưa chú trọng vào đầu ra.

Đo lường bộ ba trong tăng trưởng GDP

Muốn khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số thực sự trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng thì việc đầu tiên cần làm là đo lường được sự đóng góp của bộ 3 này tới tăng trưởng GDP. Bộ Khoa học và Công nghệ coi đây là việc quan trọng đầu tiên và đang xây dựng phương pháp đo, ở cả cấp quốc gia và cấp địa phương.

Bởi vì chúng tôi ý thức sâu sắc rằng, cái gì đo được thì mới quản lý được, cái gì không đo được thì không quản lý, không thúc đẩy được. Việt Nam là một trong những nước đầu tiên đặt mục tiêu đo lường tác động của khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tới tăng trưởng GDP. Đo lường hiệu quả còn là giải pháp cơ bản để chống lãng phí.

Về dài hạn thì thứ tự ưu tiên của bộ 3 là khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Nhưng với thực tiễn Việt Nam, trong giai đoạn từ nay tới 2031, thứ tự ưu tiên nên là chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và khoa học-công nghệ. Cái gì có thể làm nhanh, ra hiệu quả nhanh thì ưu tiên làm trước.

Chuyển đổi số thì chuyển đổi là chính, thay đổi cách thức vận hành là chính. 70% là thay đổi, 30% là công nghệ.

Chuyển đổi số thì làm ngay 100%, không làm dần dần. Làm dần dần không phải là cách làm đúng. Làm dần dần là cách làm của thời công nghệ thông tin. Có thể làm ngay 100% là vì có nền tảng số. Một nền tảng nhưng toàn quốc dùng chung, không phải triển khai ở từng nơi, từng xã. Chỉ có 100% thì chuyển đổi số mới thông suốt, mới phát hiệu quả cao nhất.

Chuyển đổi số là tạo ra một phiên bản số của toàn bộ thế giới thực. Là mỗi người có một trợ lý ảo. Khi đó sức mạnh Việt Nam sẽ nhân đôi.

Đổi mới sáng tạo thì tập trung vào hỗ trợ đổi mới công nghệ cho các doanh nghiệp, cũng như hỗ trợ doanh nghiệp thử nghiệm các công nghệ mới.

Để nối cái trên Trời với Đất thì cần đến các trung tâm đổi mới sáng tạo. Bộ Khoa học và Công nghệ đang tham mưu Chính phủ chỉ đạo mỗi bộ ngành và địa phương phải có 1 trung tâm đổi mới sáng tạo.

Đổi mới sáng tạo còn là khởi nghiệp toàn dân, nhưng là khởi nghiệp dựa trên sáng tạo, dựa trên công nghệ. Bộ Chính trị đã giao Chính phủ chỉ đạo Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng Chiến lược về quốc gia khởi nghiệp sáng tạo, toàn dân khởi nghiệp, một người có thể lập và vận hành doanh nghiệp với sự trợ giúp của các nền tảng số quốc gia.

Đổi mới sáng tạo còn là đổi mới mô hình quản trị và kinh doanh dựa trên công nghệ, và đây mới thực sự là sự đổi mới sáng tạo mang lại giá trị lớn.

Thế giới đang có những làn sóng mới mà Việt Nam có thể tận dụng để tăng trưởng nhanh: Làn sóng số hoá và AI; 2- Làn sóng xanh, năng lượng sạch và kinh tế carbon thấp; Làn sóng đô thị hoá và các không gian phát triển mới như kinh tế tầm thấp; Làn sóng thể chế mới để tạo luật chơi cho kỷ nguyên số và tri thức.

Các làn sóng này đều liên quan tới cái mới, Việt Nam có thể tận dụng một cách tốt nhất vì cái mới rất phù hợp với văn hoá, năng lực người Việt Nam. Việt Nam muốn bứt phá vươn lên thì chủ yếu phải dựa vào cái mới, các không gian tăng trưởng mới. Cái mới muốn tồn tại và phát triển thì cần thể chế mới. Bởi vậy thể chế mới là quyết định đối với đổi mới sáng tạo và phát triển.
Chi khoa học-công nghệ thì quan trọng là 1 đồng nhà nước phải kích hoạt được 3-4 đồng của doanh nghiệp. Khi đó, 2% ngân sách khoa học-công nghệ của nhà nước sẽ thành 2% GDP của cả xã hội chi cho khoa học-công nghệ. Bộ Khoa học và Công
nghệ đã hoàn thiện cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu giữa nhà nước và doanh nghiệp.

Một cơ chế quan trọng khác để tăng tính hiệu quả của ngân sách khoa học công nghệ là thay vì chi cho nghiên cứu thì chúng ta sẽ đặt hàng và mua kết quả nghiên cứu, hoặc thưởng cho kết quả nghiên cứu có hiệu quả.

Nhưng để đảm bảo nuôi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học, bao gồm nghiên cứu khoa học cơ bản và khoa học xã hội, chúng ta sẽ vẫn cần chi cho đầu vào tri thức và chấp nhận rủi ở đầu ra, nhưng trước mắt ngân sách này khoảng 15-20% tổng ngân sách khoa học-công nghệ.

Thay đổi tư duy, thay đổi nhận thức, thay đổi cách tiếp cận, thay đổi cách làm luôn là yếu tố quyết định thành công của những chủ trương lớn, mục tiêu cao.

Với sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, với tầm nhìn chiến lược của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm và khát vọng hùng cường cháy bỏng của 100 triệu dân Việt Nam, chúng ta tin tưởng vững chắc rằng, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ là bộ 3 động lực đưa Việt Nam bứt phá, thoát bẫy thu nhập trung bình và trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao.