Não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, thanh thiếu niên từ 15 - 24 tuổi và người suy giảm miễn dịch. Vi khuẩn có thể cư trú tại vùng mũi họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng, nhưng vẫn có khả năng lây truyền sang người khác.

Theo Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp của người mắc bệnh hoặc người mang vi khuẩn. Những môi trường tập trung đông người như trường học, ký túc xá và các khu sinh hoạt chung có thể tạo điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh lây lan.

Não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra.

Điều đáng lo ngại là bệnh thường khởi phát đột ngột với các biểu hiện như sốt, đau đầu, đau họng, mệt mỏi, đau cơ hoặc buồn nôn, dễ bị nhầm với cúm và các bệnh nhiễm trùng thông thường. Tuy nhiên, chỉ trong thời gian ngắn, vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu hoặc màng não, gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn, suy đa cơ quan, thậm chí tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Bệnh cũng có thể để lại những di chứng nặng nề như tổn thương thần kinh, mất thính lực, rối loạn vận động, hoại tử da và đầu chi, thậm chí phải cắt cụt chi. Vì vậy, việc phát hiện sớm, điều trị đúng và thực hiện các biện pháp dự phòng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo chuyên gia, vi khuẩn não mô cầu chủ yếu lây qua tiếp xúc gần với nước bọt hoặc dịch tiết đường hô hấp. Khi gia đình hoặc trường học ghi nhận người mắc bệnh, điều quan trọng không phải là xét nghiệm hay cách ly tất cả những người từng tiếp xúc, mà cần xác định chính xác đối tượng có nguy cơ phơi nhiễm để áp dụng biện pháp dự phòng phù hợp.

Nhóm tiếp xúc gần bao gồm người sống cùng nhà, trẻ sinh hoạt chung nhóm tại nhà trẻ hoặc người tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch tiết đường hô hấp của bệnh nhân, chẳng hạn qua hành động hôn. Những trường hợp chỉ đi ngang hoặc cùng xuất hiện tại một địa điểm thường không thuộc nhóm cần dùng kháng sinh dự phòng.

Việc đánh giá nguy cơ cần căn cứ vào thời điểm và hình thức tiếp xúc, thường xem xét khoảng 7 ngày trước khi người bệnh khởi phát triệu chứng đến khi đã được điều trị bằng kháng sinh hiệu quả đủ thời gian theo hướng dẫn chuyên môn.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), những người tiếp xúc gần với bệnh nhân mắc não mô cầu xâm lấn cần được sử dụng kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh.

Kháng sinh dự phòng có tác dụng loại bỏ vi khuẩn não mô cầu có thể tồn tại tại vùng mũi họng, qua đó giảm nguy cơ phát bệnh và lây truyền. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc phải có chỉ định của bác sỹ dựa trên độ tuổi, tình trạng sức khỏe và các hướng dẫn chuyên môn.

Ngay cả trẻ đã được tiêm vắc-xin não mô cầu vẫn có thể cần sử dụng kháng sinh dự phòng nếu thuộc nhóm tiếp xúc gần, bởi vắc-xin không bảo vệ tuyệt đối và mỗi loại chỉ phòng ngừa những nhóm huyết thanh nhất định.

Với trẻ có nguy cơ phơi nhiễm, phụ huynh cần theo dõi sức khỏe trong 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng, kể cả khi đã sử dụng kháng sinh dự phòng. Thời gian ủ bệnh não mô cầu thường khoảng 3 - 4 ngày, song có thể kéo dài đến 10 ngày.

Ở giai đoạn đầu, trẻ có thể sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn hoặc đau nhức cơ thể. Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, các biểu hiện đôi khi không điển hình, như bú kém, bỏ bú, quấy khóc bất thường, nôn ói, li bì hoặc thóp phồng.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm gồm sốt cao đột ngột kèm mệt lả, đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn liên tục, sợ ánh sáng, rối loạn ý thức, co giật hoặc xuất hiện các nốt ban xuất huyết màu đỏ tím không mất màu khi ấn.

Đặc biệt, tình trạng tay chân lạnh, da tái, thở nhanh, đau chân dữ dội hoặc sức khỏe suy giảm nhanh có thể cảnh báo nhiễm khuẩn huyết và sốc nhiễm khuẩn, đòi hỏi phải được cấp cứu ngay.

Theo các bác sỹ, không phải người mắc não mô cầu đều xuất hiện ban xuất huyết hoặc cứng gáy ngay từ đầu. Do đó, phụ huynh tuyệt đối không chờ đến khi trẻ có đầy đủ những dấu hiệu điển hình mới đưa đến bệnh viện.

Khi thăm khám, gia đình cần thông báo rõ tiền sử tiếp xúc với người mắc não mô cầu để nhân viên y tế nhanh chóng đánh giá nguy cơ và xử trí phù hợp. Với trường hợp nghi ngờ bệnh não mô cầu xâm lấn, bác sỹ có thể chỉ định điều trị kháng sinh ngay mà không chờ kết quả xét nghiệm.

Trước nguy cơ lây nhiễm tại môi trường học đường, Cục Phòng bệnh khuyến cáo những người tiếp xúc gần với các ca bệnh tại Trường THCS Hai Bà Trưng cần chủ động theo dõi sức khỏe, liên hệ cơ sở y tế và nhà trường để được hướng dẫn thực hiện các biện pháp dự phòng.

Bên cạnh việc phát hiện và xử trí sớm, tiêm vắc-xin được xác định là biện pháp quan trọng giúp chủ động phòng ngừa bệnh não mô cầu.

Hiện Việt Nam đã có các loại vắc-xin phòng những nhóm huyết thanh B, BC và A, C, Y, W-135 dành cho trẻ em và người lớn. Trong đó, vắc-xin phòng nhóm B có thể tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi; vắc-xin nhóm BC dành cho trẻ từ 6 tháng đến 45 tuổi; các vắc-xin phòng nhóm A, C, Y, W-135 có thể sử dụng từ 6 tuần tuổi và một số loại không giới hạn độ tuổi.

Theo bác sỹ của Hệ thống tiêm chủng Long Châu, mỗi loại vắc-xin chỉ phòng ngừa những nhóm huyết thanh nhất định. Vì vậy, người dân cần được tư vấn tiêm phối hợp theo đúng khuyến cáo nhằm mở rộng khả năng bảo vệ trước các nhóm não mô cầu có nguy cơ gây bệnh nặng.

Việc lựa chọn vắc-xin, thời điểm tiêm và lịch tiêm cần căn cứ vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, tiền sử tiêm chủng và những nhóm huyết thanh cần phòng ngừa.

Chuyên gia của Hệ thống tiêm chủng Long Châu cũng đặc biệt lưu ý, phụ huynh không nên chờ đến khi trẻ xuất hiện ban xuất huyết hoặc rối loạn ý thức mới đưa đi cấp cứu. Khi trẻ có các biểu hiện như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, lừ đừ hoặc nổi ban xuất huyết, cần nhanh chóng đưa đến bệnh viện, bởi với bệnh não mô cầu, mỗi giờ chậm trễ đều có thể ảnh hưởng đến cơ hội sống của người bệnh.

Cùng với tiêm phòng, các gia đình cần duy trì vệ sinh cá nhân, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung ly nước, bình sữa, bàn chải đánh răng và những vật dụng tiếp xúc với nước bọt. Đồng thời, giữ môi trường sinh hoạt, học tập thông thoáng, vệ sinh các bề mặt thường xuyên tiếp xúc và thực hiện hướng dẫn của cơ quan y tế về phòng ngừa lây nhiễm.

Chuyên gia cũng khuyến nghị duy trì chế độ ăn uống đủ chất, nghỉ ngơi hợp lý và chăm sóc sức khỏe để hỗ trợ sức đề kháng của cơ thể.

Cục Phòng bệnh cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan theo dõi diễn biến dịch tễ, đánh giá nguy cơ và cung cấp thông tin kịp thời để người dân chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh.

Các chuyên gia nhấn mạnh, não mô cầu là bệnh nguy hiểm nhưng có thể giảm thiểu nguy cơ bằng những biện pháp dự phòng phù hợp. Chủ động tiêm vắc-xin, xác định đúng người tiếp xúc gần, sử dụng kháng sinh dự phòng khi có chỉ định và nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường là những yếu tố quan trọng nhằm hạn chế lây lan, biến chứng và tử vong do bệnh.