Doanh nghiệp dệt may đang phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu (Ảnh: L.T)

Hạn chế trong tự chủ nguồn nguyên liệu

Dệt may từ lâu là ngành xuất khẩu chủ lực, đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng ấn tượng là một thực tế dai dẳng: chuỗi giá trị của ngành vẫn lệch về phía doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và phần lớn giá trị gia tăng nằm ở các khâu ngoài biên giới.

Theo ông Phạm Tuấn Anh, Cục trưởng Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công thương), hiện có tới hơn 60% giá trị xuất khẩu ngành dệt may thuộc về khối doanh nghiệp FDI, trong khi nhóm này chỉ chiếm 24% tổng số doanh nghiệp toàn ngành. Nguyên nhân chủ yếu là do doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu đảm nhận vai trò gia công đơn thuần với giá trị gia tăng thấp.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất khiến doanh nghiệp Việt khó vươn lên chuỗi giá trị cao hơn là sự phụ thuộc vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu. Hiện khoảng 65% nguyên liệu đầu vào ngành dệt may phải nhập từ nước ngoài, chủ yếu từ Trung Quốc, Hàn Quốc và một số nước ASEAN. Điều này khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước biến động thương mại, thuế quan và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Tuấn cũng cho rằng, việc phát triển ngành công nghiệp nguyên phụ liệu trong nước là một mắt xích không thể thiếu nếu muốn ngành dệt may bứt phá trong bối cảnh mới.

Đồng quan điểm, ông Phạm Văn Việt, Phó chủ tịch Hiệp hội Dệt may thời trang TP.HCM, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Việt Thắng Jeans cho biết, năng lực cung ứng nguyên liệu trong nước mới đáp ứng 35-40% nhu cầu, tính cả phần sử dụng cho doanh nghiệp FDI. Trong khi đó, thị trường nguyên phụ liệu trong nước gần như chưa hình thành. Các chợ nguyên phụ liệu hiện có chỉ phục vụ kinh doanh nhỏ lẻ, còn phần lớn nhà máy sản xuất phụ liệu trong nước chỉ đủ đáp ứng cho sản xuất nội bộ.

“Việt Nam chưa có chính sách phát triển riêng cho ngành nguyên phụ liệu và cũng chưa coi dệt may là một ngành công nghiệp thời trang đúng nghĩa. Đây là điểm nghẽn khiến ngành khó mở rộng thị trường tiêu thụ trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt như hiện nay”, ông Việt nhận định.

Nỗ lực tự chủ nguồn nguyên phụ liệu

Trong bức tranh còn nhiều gam trầm, vẫn có những điểm sáng cho thấy nỗ lực chuyển mình từ phía doanh nghiệp nội địa. Điển hình là Công ty cổ phần Dệt may - Đầu tư - Thương mại Thành Công (TCM), một trong số ít doanh nghiệp trong ngành đã chủ động xây dựng chuỗi sản xuất khép kín từ sợi, dệt, nhuộm đến may mặc.

Ông Trần Như Tùng, Chủ tịch HĐQT TCM cho biết, nhờ chủ động nguồn nguyên liệu đầu vào, doanh nghiệp đã giảm đáng kể sự lệ thuộc vào một quốc gia cụ thể và có thể chứng minh rõ ràng xuất xứ nội địa của sản phẩm - yếu tố quan trọng để hưởng ưu đãi thuế tại các thị trường khó tính như Mỹ và EU.

Để tăng năng lực cạnh tranh, ông Tùng cho rằng, thay vì làm những mặt hàng đơn giản cạnh tranh bằng giá, doanh nghiệp Việt cần chuyển hướng đầu tư vào sản phẩm có giá trị cao. “Không nên cạnh tranh với Bangladesh ở mặt hàng đơn giản vì chi phí lao động của họ thấp hơn. Việt Nam cần tạo ra khác biệt bằng cách đầu tư vào công nghệ, thiết bị, nhân lực và nguyên liệu chất lượng cao”, ông Tùng nhấn mạnh.

Với doanh nghiệp Việt Thắng Jeans, một trong những chiến lược đối phó với biến động thuế quan và đứt gãy chuỗi cung ứng là đa dạng hóa nguồn nguyên liệu. Theo ông Phạm Văn Việt, doanh nghiệp đã triển khai ba hướng đi: ưu tiên nhập nguyên liệu từ các nước không bị Mỹ áp thuế; tìm đối tác trong nước để liên kết sản xuất; đàm phán, chia sẻ chi phí với nhà cung cấp từ Trung Quốc trong trường hợp không thể thay thế nguồn cung.

Song song với đó, Việt Thắng Jeans đã đầu tư công nghệ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo từ 5 năm trước, giúp rút ngắn thời gian giao hàng, tối ưu chi phí và tăng khả năng thích ứng với các chính sách thuế quan thay đổi nhanh chóng.

“Điều chúng tôi cần lúc này là một cơ chế hỗ trợ thực chất từ Nhà nước. Cụ thể, cần thành lập quỹ hỗ trợ ngành dệt may trong việc đầu tư công nghệ, nội địa hóa nguyên phụ liệu để tăng tính chủ động, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tự chủ lên 50 - 60%”, ông Việt kiến nghị.

Theo các doanh nghiệp, để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, các bộ, ngành cần nhanh chóng hoàn thiện chính sách phát triển vùng nguyên liệu, hỗ trợ quỹ đất cho doanh nghiệp đầu tư... Đồng thời, thúc đẩy phát triển các trung tâm giao dịch nguyên phụ liệu trong nước nhằm tạo ra chuỗi cung ứng linh hoạt và bền vững hơn.

Có thể nói, bài toán tự chủ nguyên liệu không còn là vấn đề kỹ thuật, mà đã trở thành yếu tố sống còn để dệt may Việt Nam giữ vững vị thế xuất khẩu trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục biến động. Nếu không nhanh chóng giải được bài toán này, doanh nghiệp trong nước có nguy cơ tụt lại phía sau trong cuộc chơi lớn.