Ảnh minh họa (AI)

Trong nhiều năm, đổi mới sáng tạo thường gắn với hình ảnh những phòng thí nghiệm hiện đại, công nghệ tiên tiến và các khoản đầu tư lớn. cách tiếp cận này không sai, nhưng chưa đủ. thực tế cho thấy, không ít dự án nghiên cứu tạo ra tri thức mới nhưng không thể bước ra thị trường, trong khi nhiều sáng kiến tưởng chừng rất đơn giản lại mang lại giá trị kinh tế - xã hội đáng kể.

Điểm khác biệt nằm ở cách đặt vấn đề.

Câu chuyện về những lá trà già ở bản liền (lào cai) là một ví dụ đáng suy ngẫm. trong nhiều năm, phần lá trà già bị cắt bỏ để dưỡng cây gần như được xem là phế phẩm. chỉ đến khi có người đặt câu hỏi: “có thể làm gì với lá trà già?”, một hướng đi mới mới xuất hiện. công nghệ được sử dụng không phải là phát minh đột phá, mà chỉ là kỹ thuật khử chát đã tồn tại từ lâu. tuy nhiên, nhờ được áp dụng đúng nơi, đúng nhu cầu, lá trà già từ chỗ bị bỏ đi đã trở thành sản phẩm có thể đưa ra thị trường.

Bài học ở đây là đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ công nghệ mới. nó bắt đầu từ việc nhận diện đúng nhu cầu và tìm ra giải pháp phù hợp cho nhu cầu đó.điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh việt nam đang chuẩn bị dành nguồn lực lớn hơn cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. nhiều người mặc nhiên cho rằng, tăng ngân sách sẽ đồng nghĩa với nhiều đổi mới hơn. tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, tiền chỉ là điều kiện cần. quan trọng hơn là cơ chế phân bổ và cách thiết kế các chương trình tài trợ.

Nếu nguồn lực vẫn chủ yếu được phân bổ theo đầu vào nghiên cứu, dựa trên số lượng đề tài, bài báo hay mô hình được tạo ra, kết quả rất có thể vẫn dừng lại trong phòng thí nghiệm. đổi mới sáng tạo chỉ thực sự hình thành khi tri thức được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ hoặc giải pháp được xã hội chấp nhận và sử dụng.

Vì vậy, tư duy tài trợ cần được “đảo chiều”. thay vì bắt đầu bằng câu hỏi công nghệ nào cần nghiên cứu, cần bắt đầu bằng câu hỏi xã hội đang cần giải quyết vấn đề gì. ai sẽ sử dụng giải pháp đó? họ có sẵn sàng tiếp nhận hay không? những rào cản nào đang ngăn công nghệ đi vào thực tiễn? chính những câu hỏi tưởng như đơn giản này lại quyết định khả năng thành công của một dự án đổi mới sáng tạo.

Việt nam không thiếu ý tưởng, cũng không thiếu các nhà khoa học hay doanh nghiệp sáng tạo. điều còn thiếu là một cơ chế tài trợ đủ linh hoạt và đủ thông minh để kết nối các nguồn lực đó với những nhu cầu thực tế của xã hội.

Khi nguồn vốn mới đang được chuẩn bị cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, điều đáng quan tâm không chỉ là chi bao nhiêu mà còn là chi theo cách nào. bởi nếu cơ chế tài trợ vẫn giữ tư duy cũ, nhiều tiền hơn chưa chắc tạo ra nhiều đổi mới hơn. muốn đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng thực sự, cần bắt đầu từ việc đổi mới chính cách thức tài trợ.