FDI đã và đang là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại Việt Nam trong hơn 3 thập kỷ qua, kể từ khi đất nước thực hiện chính sách Đổi mới vào năm 1986.

Trao đổi tại Tọa đàm Đầu tư trực tiếp nước ngoài đóng góp như thế nào đến công nghiệp hóa tại Việt Nam, tổ chức sáng 7/8, ông Stefan Samse, Trưởng đại diện lâm thời Viện Konrad-Adenauer-Stiftung Việt Nam cho rằng, FDI từ lâu đã là trụ cột trong quá trình chuyển đổi kinh tế của Việt Nam, cung cấp nguồn vốn thiết yếu, mở ra thị trường xuất khẩu, chuyển giao công nghệ, thúc đẩy cải cách thể chế…

Theo kết quả nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (NIEF) thuộc Bộ Tài chính, tính trung bình, tỷ trọng của FDI trong GDP liên tục tăng, từ mức 18,22% (giai đoạn 2011 - 2015) lên 21,06% (giai đoạn 2016 - 2020) và 22,25% (giai đoạn 2021 - 2023). Tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng của FDI cũng luôn vượt trội so với mức trung bình của cả nước. Tỷ trọng xuất khẩu của khu vực này luôn duy trì ở mức rất cao, khoảng 70 - 79% tổng kim ngạch xuất khẩu hằng năm, giúp Việt Nam nâng cấp cơ cấu hàng hóa xuất khẩu, chuyển dịch từ một quốc gia chủ yếu xuất khẩu nông sản, dệt may, sang một trung tâm sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm điện tử, công nghệ cao.

Tuy nhiên, những hạn chế của FDI đối với quá trình công nghiệp hóa tại Việt Nam trong thời gian qua cũng đã bộc lộ. Các dự án FDI còn tập trung nhiều vào hoạt động gia công, lắp ráp, giá trị gia tăng thấp; chuyển giao công nghệ, liên kết với doanh nghiệp trong nước yếu. Tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam có kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu giảm mạnh từ 35% vào năm 2019 xuống còn 18% vào năm 2023.

Ngoài ra, một vấn đề đáng lo ngại khác là, thay vì thúc đẩy xuất khẩu, khu vực FDI đang lấn át xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước về dài hạn.

Theo TS. Lê Thị Thùy Vân, Phó viện trưởng NIEF, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế 8,3 - 8,5% trong năm 2025, hướng tới tăng trưởng hai con số trong những năm tiếp theo, FDI được kỳ vọng tiếp tục đóng vai trò quan trọng và trở thành một động lực mới để Việt Nam thực hiện mục tiêu tăng trưởng.

Ông Stefan Samse đánh giá, bất chấp sự bất ổn toàn cầu, dòng chảy vốn FDI vào Việt Nam vẫn tăng trưởng ổn định. Kết quả một cuộc khảo sát năm 2023 tại Đức cho thấy, 91% doanh nghiệp Đức có kế hoạch đầu tư vào Việt Nam. Việt Nam cũng là điểm đến đầu tư lý tưởng cho các doanh nghiệp mong muốn mở rộng kinh doanh tại ASEAN.

Để thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa đầy tham vọng của Việt Nam, TS. Trần Toàn Thắng cho rằng, cần có sự thay đổi căn bản trong tư duy chính sách, chuyển từ thu hút FDI bằng mọi giá sang cách tiếp cận chủ động, dẫn dắt và điều hướng dòng vốn FDI phục vụ hiệu quả các mục tiêu quốc gia.

Khuyến nghị giải pháp cụ thể, NIEF đề xuất cải tổ toàn diện chính sách ưu đãi đầu tư theo hướng có mục tiêu, dựa trên hiệu quả và có điều kiện ràng buộc, chấm dứt ưu đãi dàn trải; xây dựng cơ chế điều phối cấp quốc gia để phân định rõ vai trò giữa trung ương và địa phương, nhằm chấm dứt “cuộc đua xuống đáy” về ưu đãi giữa các tỉnh, đảm bảo thu hút FDI có quy hoạch và chiến lược thống nhất.

Đồng thời, tăng cường năng lực cho doanh nghiệp trong nước và xây dựng ngành công nghiệp hỗ trợ thực chất, tạo đột phá trong phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua khuyến khích các tập đoàn công nghệ lớn tham gia sâu vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, tài trợ phòng thí nghiệm và tiếp nhận sinh viên thực tập.