Tăng trưởng nhanh, nhưng giá trị chưa tương xứng

Ông Bùi Trung Nghĩa, Phó chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực chính của mô hình tăng trưởng mới. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, kinh tế số chiếm tối thiểu 30% GDP và đến năm 2045 đạt tối thiểu 50% GDP.

Đây là đích đến đầy tham vọng. Nhưng con đường từ mức 14,02% GDP hiện nay đến mục tiêu 30% không thể chỉ được lấp đầy bằng việc mua thêm phần mềm, đầu tư máy móc hay đưa hoạt động lên môi trường trực tuyến.

Thách thức nằm ở khả năng chuyển hóa tăng trưởng thành giá trị gia tăng, năng suất và năng lực cạnh tranh thực sự. Bản chất kinh tế số cũng khác mô hình truyền thống. Tài sản doanh nghiệp không chỉ là nhà xưởng, máy móc, mà còn gồm dữ liệu, mã nguồn, thuật toán và tập khách hàng. Trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu đang mở ra những nguồn lực sản xuất mới, trong khi mạng xã hội và thanh toán số giúp doanh nghiệp kết nối với khách hàng ở bất cứ đâu.

Tuy nhiên, một doanh nghiệp có thể mua công nghệ hiện đại song nếu quản trị vẫn theo phương thức cũ, dữ liệu nằm trong những “ốc đảo” riêng lẻ thì hiệu quả đầu tư khó phát huy. Doanh nghiệp nhỏ có thể nhìn thấy cơ hội từ AI, nhưng chi phí triển khai, thiếu nhân lực và rủi ro an ninh mạng vẫn là rào cản lớn.

Đó là nghịch lý hiện nay: công cụ ngày càng rẻ nhưng chuyển đổi vẫn đắt; dữ liệu ngày càng nhiều nhưng phần được khai thác còn ít; công nghệ thay đổi nhanh hơn tổ chức và con người. Đây chính là khoảng cách giữa tiềm năng kinh tế số và giá trị thực mà nền kinh tế có thể tạo ra.

Nhận diện điểm nghẽn

Việt Nam không thiếu khát vọng hay công nghệ. Điều còn thiếu là những “mạch nối” để biến các nguồn lực đó thành năng suất và tăng trưởng.

Ông Nguyễn Hữu Thập, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang cho rằng, điểm nghẽn lớn không nằm ở thiết bị hay phần mềm, mà ở cơ chế biến dữ liệu thành tư liệu sản xuất, công nghệ thành năng suất, sáng kiến thành thị trường và quyết tâm thành những kết quả có thể đo đếm.

Từ thực tế doanh nghiệp, nhiều điểm nghẽn đã được nhận diện. Không ít nơi mới dừng ở số hóa “lớp vỏ”, trong khi quy trình vận hành chưa được tái thiết. Dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối và cơ chế chia sẻ. Năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế.

Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, ông Nguyễn Hoa Cương nhận định, hạn chế về năng lực cạnh tranh và khó khăn trong tiếp cận tài chính đang cản trở doanh nghiệp đầu tư, mở rộng hoạt động và đổi mới công nghệ.

GS-TS. Hoàng Văn Cường, Phó chủ tịch Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, chỉ ra nhiều “độ vênh” của quá trình chuyển đổi số: giữa chi phí doanh nghiệp bỏ ra và năng suất thu về; giữa mức độ trang bị công nghệ và năng lực hấp thụ; giữa nhu cầu kết nối và sự thiếu đồng bộ của các hệ thống. Đặc biệt, hạ tầng dùng chung là bài toán lớn, bởi nếu mỗi doanh nghiệp phải tự đầu tư toàn bộ, chi phí sẽ trở thành rào cản. Vì vậy, bài toán kinh tế số không còn chỉ là “có bao nhiêu công nghệ”, mà là công nghệ có được kết nối thành một hệ sinh thái hay không.

Mở không gian phát triển mới

Khi các điểm nghẽn đã được nhận diện, yêu cầu đặt ra không chỉ là tháo gỡ từng vướng mắc riêng lẻ, mà cần mở ra một không gian phát triển mới cho kinh tế số, trước hết là không gian thể chế.

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội nhấn mạnh, cần thay đổi tư duy làm luật. Điều quan trọng không phải quá sa đà vào việc công nghệ đó là gì, mà cần quan tâm công nghệ tạo ra bao nhiêu giá trị cho nền kinh tế. “Thể chế phải tạo không gian cho sự đổi mới thay vì trở thành rào cản ngăn chặn sự sáng tạo”, ông Hiếu nói.

Cộng đồng doanh nghiệp cũng đặt ra yêu cầu thay tư duy “không quản được thì cấm” bằng “quản được để phát triển”; đưa thể chế đi trước một bước và tạo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho những lĩnh vực mới.

Không gian thứ hai là dữ liệu. Theo TS. Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Chính sách và Phát triển truyền thông, Việt Nam có dữ liệu nhưng chưa thực sự biến dữ liệu thành một thị trường. Cần thúc đẩy dữ liệu trở thành hàng hóa có người bán, người mua, có các bên tham gia trong chuỗi giá trị và có thể hình thành những sàn giao dịch phù hợp.

Không gian thứ ba là hạ tầng số và hạ tầng dùng chung. Doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, khó có thể tự xây dựng toàn bộ năng lực về dữ liệu, tính toán, AI và an toàn thông tin. Vì vậy, cần phát triển các nền tảng dùng chung, môi trường thử nghiệm và hạ tầng có chi phí tiếp cận phù hợp.

Không gian cuối cùng là thị trường cho đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp không thể sống bằng công nghệ nếu công nghệ không tìm được đầu ra. Vì vậy, đề xuất Nhà nước tạo thị trường đầu tiên cho đổi mới sáng tạo được xem là một giải pháp quan trọng. Nhà nước không chỉ ban hành chính sách mà còn có thể trở thành người đặt hàng, tạo nhu cầu và thúc đẩy các sản phẩm, giải pháp công nghệ Việt Nam trưởng thành.

Từ nông nghiệp đến công nghiệp, điện tử, du lịch hay logistics, doanh nghiệp cần được tiếp cận công nghệ với chi phí hợp lý, nguồn vốn phù hợp, dữ liệu để khai thác và môi trường chính sách đủ linh hoạt để thử nghiệm.

Nhưng để những câu chuyện đơn lẻ trở thành diện mạo chung của nền kinh tế, doanh nghiệp cần nhiều hơn một phần mềm hay công cụ AI. Họ cần vốn, bảo hiểm để giảm rủi ro, nhân lực để vận hành công nghệ và dữ liệu để AI có “nguyên liệu” hoạt động. Quan trọng hơn, họ cần một môi trường mà đổi mới không bị chặn lại ngay từ khi mới bắt đầu. Hay đúng hơn, doanh nghiệp đang cần một không gian số mới để được kết nối, thử nghiệm, cạnh tranh và lớn lên.