Cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng

Nhiều năm qua, Việt Nam luôn nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, bối cảnh thị trường đang thay đổi nhanh chóng.

Theo dự báo, niên vụ 2026-2027, sản lượng gạo toàn cầu có xu hướng giảm trong khi nhu cầu tiêu dùng tiếp tục tăng. Cùng với đó, nguy cơ xuất hiện hiện tượng “siêu El Niño” được dự báo có thể gây ra các đợt hạn hán, nắng nóng và biến động thời tiết cực đoan tại nhiều khu vực sản xuất lúa gạo trên thế giới.

Song song với những rủi ro từ khí hậu, các yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm cũng ngày càng khắt khe. Nhiều thị trường nhập khẩu không chỉ quan tâm đến giá bán mà còn chú trọng dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, khả năng truy xuất nguồn gốc, quy trình sản xuất và mức độ thân thiện với môi trường của sản phẩm.

Thực tế này cho thấy lợi thế cạnh tranh của hạt gạo đang thay đổi. Nếu trước đây sản lượng và giá thành là yếu tố quyết định, thì hiện nay các tiêu chuẩn về chất lượng, tính minh bạch và phát triển bền vững ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Những tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gạo Việt Nam cũng chịu áp lực giảm giá khi nguồn cung trên thị trường thế giới gia tăng. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là các dòng gạo chất lượng cao như Đài Thơm 8, OM18 vẫn chiếm gần 50% tổng lượng gạo xuất khẩu.

Điều này phản ánh xu hướng tiêu dùng đang dịch chuyển sang các sản phẩm có chất lượng cao và giá trị gia tăng lớn hơn. Đồng thời, đây cũng là kết quả của quá trình tái cơ cấu ngành lúa gạo trong nhiều năm qua, từ nâng cao chất lượng giống, phát triển gạo thơm, gạo đặc sản đến tổ chức vùng nguyên liệu và liên kết sản xuất.

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, người mua hiện nay không chỉ quan tâm hạt gạo có giá bao nhiêu mà còn muốn biết sản phẩm được sản xuất như thế nào, có minh bạch nguồn gốc hay đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững hay không.

Điều đó đang đặt ra yêu cầu mới cho ngành lúa gạo Việt Nam: thay vì tập trung vào tăng sản lượng, cần hướng đến nâng cao chất lượng, giảm chi phí sản xuất, giảm phát thải và gia tăng giá trị.

Gạo Việt Nam cần chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát thải thấp.

Phát thải thấp trở thành “tấm vé” vào thị trường cao cấp

Nếu trước đây chuyển đổi xanh chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo vệ môi trường, thì hiện nay đây đang trở thành điều kiện quan trọng để nông sản tiếp cận các thị trường có giá trị cao.

Theo báo cáo kiểm kê khí nhà kính, lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam phát thải gần 90 triệu tấn CO₂ tương đương mỗi năm. Trong đó, canh tác lúa nước chiếm khoảng một nửa lượng phát thải của toàn ngành. Vì vậy, giảm phát thải trong sản xuất lúa gạo đang được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của quá trình phát triển nông nghiệp bền vững.

Sau hai năm triển khai thí điểm Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều thay đổi đã xuất hiện trên đồng ruộng. Nông dân giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới, đồng thời tăng cường cơ giới hóa và tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã, liên kết chuỗi.

Một trong những tín hiệu đáng chú ý là sự xuất hiện của các lô hàng mang nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp”. Từ lô hàng đầu tiên hơn 400 tấn xuất khẩu sang Nhật Bản vào giữa năm 2025, đến nay đã có khoảng 70.000 tấn gạo được cấp nhãn hiệu này và xuất khẩu sang Nhật Bản, châu Âu và châu Úc.

Dù quy mô chưa lớn so với tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, nhưng đây là dấu hiệu cho thấy hạt gạo Việt đã bắt đầu đáp ứng những tiêu chuẩn mới của thị trường quốc tế, nơi phát thải carbon đang dần trở thành tiêu chí cạnh tranh quan trọng bên cạnh chất lượng và giá cả.

Theo ông Lý Việt Hùng, Trưởng phòng Kinh tế trung hòa carbon (Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Đồng bằng sông Cửu Long vừa là khu vực chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu, vừa là vùng phát thải đáng kể từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống. Vì vậy, chuyển sang mô hình sản xuất phát thải thấp là con đường cần thiết để phát triển bền vững.

Cùng với đó, các công nghệ như truy xuất nguồn gốc, bản đồ số vùng nguyên liệu, cảm biến môi trường, drone nông nghiệp hay kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ đang dần được ứng dụng nhiều hơn trong sản xuất lúa gạo.

Tuy nhiên, chuyển đổi xanh không thể thành công nếu chỉ dựa vào nỗ lực của người nông dân. Theo các chuyên gia, ngành lúa gạo cần hình thành hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý nhằm xây dựng chuỗi giá trị đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ.

Đây không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị và vị thế của hạt gạo Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu.