Theo thông tin từ Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, từ lô hàng hơn 400 tấn “Gạo Việt xanh phát thải thấp” đầu tiên xuất khẩu sang Nhật Bản vào năm ngoái, đến nay đã có khoảng 70.000 tấn gạo cùng dòng sản phẩm được đưa ra thị trường quốc tế.

Đây được xem là bước tiến đáng chú ý trong quá trình triển khai Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam vẫn tiếp tục chuyển mạnh sang phân khúc chất lượng cao. Ảnh: Hồng Thắm.

Tại Cần Thơ, hiện đã có hơn 170.000 ha tham gia mô hình với sự đồng hành của hàng trăm hợp tác xã. Việc mở rộng diện tích sản xuất theo hướng giảm phát thải không chỉ giúp nâng chất lượng hạt gạo mà còn tạo thêm cơ hội tiếp cận các thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và châu Úc.

Trong bối cảnh giá gạo xuất khẩu giảm so với giai đoạn đỉnh năm 2025 do nguồn cung thế giới tăng trở lại, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam vẫn tiếp tục chuyển mạnh sang phân khúc chất lượng cao. Quý I/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,3 triệu tấn gạo, trong đó Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm hơn 52% tổng lượng xuất khẩu.

Đáng chú ý, nhóm gạo Đài Thơm 8 và OM18 chiếm gần 50% tổng lượng gạo xuất khẩu trong quý I/2026. Điều này cho thấy nhu cầu đối với các dòng gạo thơm, chất lượng cao của Việt Nam vẫn duy trì ổn định trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế gia tăng.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng lợi thế cạnh tranh lớn nhất của gạo Việt Nam hiện nay là khả năng cung ứng ổn định các dòng gạo chất lượng cao, đặc biệt là gạo thơm, phù hợp với thị hiếu của nhiều thị trường châu Á. Việt Nam cũng có lợi thế về vùng sản xuất hàng hóa lớn tại Đồng bằng sông Cửu Long, năng lực chế biến, xay xát ngày càng cải thiện và khả năng đáp ứng đơn hàng nhanh.

Theo ông Mạnh, một hạt gạo chất lượng cao hiện không chỉ được đánh giá ở độ thơm hay hình thức mà còn phải đáp ứng chuỗi tiêu chuẩn xuyên suốt từ sản xuất đến xuất khẩu. Các thị trường nhập khẩu ngày càng yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cũng như các tiêu chí về môi trường và phát thải carbon.

Đặc biệt, các thị trường như EU, Mỹ hay Nhật Bản không chỉ quan tâm đến giá mà còn chú trọng sản phẩm được sản xuất như thế nào, có minh bạch nguồn gốc hay đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững hay không. Điều này buộc ngành lúa gạo Việt Nam phải thay đổi theo hướng sản xuất bài bản hơn, tăng kiểm soát vật tư đầu vào và đẩy mạnh các tiêu chuẩn xanh.

Thực tế cho thấy, gạo phát thải thấp đang tạo ra giá trị gia tăng đáng kể cho doanh nghiệp xuất khẩu. Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An cho biết, sau khi xuất khẩu thành công 500 tấn gạo Japonica mang nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” sang Nhật Bản với giá 820 USD/tấn, doanh nghiệp tiếp tục xuất thêm 1.000 tấn sang châu Âu và Úc. Đáng chú ý, giá xuất khẩu vào hai thị trường này đã vượt mốc 1.000 USD/tấn.

Theo ông Bình, các thị trường nhập khẩu hiện không chỉ yêu cầu gạo chất lượng cao mà còn ngày càng quan tâm đến tiêu chí phát thải thấp và tính bền vững trong sản xuất. Khi nhiều địa phương ở Đồng bằng sông Cửu Long đẩy mạnh phê duyệt các dự án triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, diện tích sản xuất gạo phát thải thấp được kỳ vọng sẽ tiếp tục tăng nhanh.

Được biết, cùng với việc triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều mô hình sản xuất lúa phát thải thấp đã và đang được thử nghiệm ở các tỉnh phía Bắc như Hưng Yên, Ninh Bình, Hải Phòng…

Theo định hướng của ngành trồng trọt, thời gian tới Việt Nam sẽ tiếp tục mở rộng diện tích lúa chất lượng cao, phát triển các dòng gạo đặc sản gắn với yếu tố môi trường, xây dựng nhận diện riêng cho gạo phát thải thấp, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ chế biến và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Trước mắt, Cục Trồng Trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) dự kiến ban hành quy trình sản xuất lúa giảm phát thải ngay trong tháng 5/2026.

Quy trình được xây dựng theo hướng bao phủ toàn bộ từ khâu canh tác, làm đất, giống, quản lý nước, phân bón đến xử lý rơm rạ sau thu hoạch. Tuy nhiên, việc triển khai sẽ theo lộ trình từng bước, trên cơ sở đăng ký của các địa phương và tiếp tục điều chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tế từng vùng.