Từ áp lực thị trường đến yêu cầu tái cấu trúc ngành trồng trọt

Ngày 18/5, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị lần thứ nhất Ban Chỉ đạo triển khai Đề án “Sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến 2050”. Hội nghị diễn ra trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình tăng trưởng xanh, phát thải thấp và bền vững hơn.

Toàn cảnh hội nghị ngày 18/5 tại Hà Nội.

Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sau nhiều năm tăng trưởng dựa trên mở rộng diện tích và sản lượng, ngành trồng trọt đang bước vào giai đoạn mà giá trị hàng hóa không chỉ được quyết định bởi năng suất, mà còn phụ thuộc mức độ “xanh” của quy trình sản xuất, khả năng truy xuất nguồn gốc và minh bạch dữ liệu phát thải.

Trong bối cảnh nhiều thị trường nhập khẩu lớn gia tăng yêu cầu về dấu chân carbon, trách nhiệm môi trường và tiêu chuẩn phát triển bền vững, sản xuất giảm phát thải được xem là hướng đi tất yếu để nông sản Việt Nam duy trì và mở rộng thị phần xuất khẩu.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến nay đã có 22 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch hành động cấp tỉnh để triển khai đề án. Nhiều địa phương, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế cũng đăng ký tham gia các chương trình sản xuất giảm phát thải.

Các nhiệm vụ trọng tâm hiện tập trung vào xây dựng quy trình canh tác giảm phát thải; sử dụng hiệu quả phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới; thúc đẩy tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp; phát triển nông nghiệp tuần hoàn; ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải.

Theo định hướng giai đoạn 2026–2030, ngành trồng trọt sẽ tập trung hình thành các vùng sản xuất phát thải thấp theo từng ngành hàng và vùng sinh thái. Trong đó, cây lúa tiếp tục được xác định là lĩnh vực ưu tiên, gắn với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Các mô hình tưới ngập khô xen kẽ (AWD), quản lý rơm rạ, giảm lượng giống gieo sạ, tối ưu sử dụng phân bón và cơ giới hóa đồng bộ sẽ tiếp tục được mở rộng nhằm giảm phát thải methane và cắt giảm chi phí đầu vào.

Đối với cà phê, ngành nông nghiệp định hướng phát triển các mô hình cà phê tuần hoàn, tưới tiết kiệm, sử dụng phân hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm và phục hồi sức khỏe đất tại Tây Nguyên và Sơn La. Một số vùng sẽ được thí điểm xây dựng thành vùng cà phê phát thải thấp gắn với truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu bền vững.

Trong khi đó, các ngành hàng trái cây như sầu riêng, thanh long, xoài, chanh dây hay bưởi sẽ tập trung vào quản lý nước tưới, sử dụng phân bón hữu cơ, xử lý phụ phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thị trường nhập khẩu.

Điểm đáng chú ý là định hướng giảm phát thải lần này không chỉ gắn với mục tiêu môi trường, mà được đặt trong bài toán nâng hiệu quả kinh tế cho người sản xuất.

Theo thông điệp được nhấn mạnh tại hội nghị, giảm phát thải không phải “chi phí bổ sung” cho nông nghiệp, mà là giải pháp để tối ưu hóa đầu vào, giảm giá thành sản xuất, cải thiện chất lượng nông sản và nâng cao lợi nhuận cho nông dân.

Xây nền tảng cho “nông sản phát thải thấp” Việt Nam

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đề án là xây dựng hệ thống MRV- đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực trồng trọt.

Theo kế hoạch năm 2026, ngành nông nghiệp sẽ hoàn thiện quy trình kỹ thuật và hệ thống MRV đối với cây lúa trên phạm vi toàn quốc, đồng thời xây dựng quy trình cho các cây trồng chủ lực khác như ngô, cà phê và sầu riêng.

Đây được xem là “hạ tầng kỹ thuật” quan trọng để xác nhận sản phẩm phát thải thấp, đáp ứng yêu cầu minh bạch dữ liệu của các thị trường nhập khẩu trong tương lai.

Song song với đó, ngành nông nghiệp cũng định hướng xây dựng bộ tiêu chí và phát triển nhãn hiệu “nông sản phát thải thấp Việt Nam” đối với các ngành hàng chủ lực như lúa gạo, cà phê, rau quả và chè.

Theo các đại biểu tham dự hội nghị, nếu được triển khai đồng bộ, đây sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng, tăng khả năng truy xuất nguồn gốc và từng bước định hình thương hiệu “nông sản xanh – phát thải thấp – trách nhiệm” của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ triển khai thực tế, nhiều địa phương đã bắt đầu hình thành các mô hình sản xuất giảm phát thải quy mô lớn.

Tại Quảng Trị, mô hình lúa giảm phát thải đã được triển khai tại 13 xã với tổng diện tích hơn 6.000 ha. Hưng Yên dự kiến triển khai 3.000 ha lúa áp dụng kỹ thuật AWD và lắp đặt thiết bị đo đếm phát thải trong năm 2026.

Bên cạnh xây dựng mô hình, nhiều ý kiến tại hội nghị cũng cho rằng quá trình chuyển đổi cần tránh tư duy chạy theo phong trào hoặc quá kỳ vọng vào thị trường tín chỉ carbon khi nền tảng sản xuất chưa đủ điều kiện.

Ông Nguyễn Như Cường, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt, cho rằng hiện nay lúa gạo đang là ngành đi đầu trong giảm phát thải với quy trình “1 phải 5 giảm”, tiếp theo là ngô, cà phê và sầu riêng. Tuy nhiên, việc tham gia thị trường tín chỉ carbon tự nguyện vẫn còn nhiều thách thức về chi phí và yêu cầu kỹ thuật.

“Thay vì chạy theo phong trào, tôi cho rằng cần tính toán kỹ hiệu quả kinh tế và xác định rõ con đường đi cho từng loại cây trồng cụ thể”, ông Cường nói.

Theo ông, trong điều kiện sản xuất còn nhỏ lẻ, trước mắt cần ưu tiên xây dựng quy trình canh tác phát thải thấp, nâng chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu. Khi các sản phẩm xanh bắt đầu tạo ra giá trị gia tăng rõ rệt, việc tham gia thị trường carbon mới thực sự có ý nghĩa về kinh tế.

Cùng quan điểm này, ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, cho rằng điều quan trọng nhất là phải hướng dẫn nông dân thực hiện đúng quy trình kỹ thuật thay vì tiếp cận giảm phát thải như một khái niệm mang tính phong trào.

“Với nông dân, quan trọng nhất hướng dẫn bà con thực hiện đúng quy trình chứ thực tế cho thấy nói về khái niệm giảm phát thải, bà con sẽ không hiểu. Chỉ cần đúng quy trình giảm phát thải thì sẽ cho ra sản phẩm giảm phát thải”, ông Hồng nói.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung phát biểu kết luận hội nghị.

Phát biểu kết luận hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung đánh giá: “Sản xuất trồng trọt giảm phát thải không chỉ là giải pháp môi trường mà phải trở thành chiến lược phát triển mới của ngành trồng trọt Việt Nam trong giai đoạn tới. Chúng ta phải chuyển mạnh từ tư duy sản xuất theo sản lượng sang tư duy phát triển theo chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và trách nhiệm môi trường”.

Thứ trưởng Hoàng Trung đồng thời nhấn mạnh, thành công của đề án sẽ không được quyết định trên giấy tờ hay ở cấp quản lý, mà nằm ở những thay đổi thực chất trên đồng ruộng, trong hợp tác xã, doanh nghiệp và từng vùng nguyên liệu cụ thể.

Theo định hướng dài hạn, ngành trồng trọt sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; xây dựng bộ tiêu chí canh tác giảm phát thải; hình thành các vùng sản xuất quy mô lớn gắn với chuỗi giá trị và hệ thống dữ liệu phát thải đồng bộ.

Đây được xem là nền tảng để nông nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào các cơ chế giao dịch carbon, đồng thời xây dựng vị thế mới cho nông sản Việt trong xu hướng tiêu dùng xanh toàn cầu.