Trong tiến trình thực hiện các cam kết về ứng phó với biến đổi khí hậu, xây dựng thị trường carbon được Việt Nam xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm tạo động lực giảm phát thải, thúc đẩy chuyển đổi xanh và thu hút nguồn lực đầu tư. Tuy nhiên, để thị trường vận hành hiệu quả, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện thể chế, bảo đảm tính minh bạch của dữ liệu phát thải và nâng cao khả năng tham gia của doanh nghiệp.

Những vấn đề này được các chuyên gia trong và ngoài nước thảo luận tại sự kiện bên lề “Thúc đẩy thị trường carbon Việt Nam: Minh bạch, hiệu quả và hợp tác quốc tế”, tổ chức tại Gian hàng Việt Nam trong khuôn khổ Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP31).

Biến giảm phát thải thành động lực đầu tư

Ông Bùi Đức Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, phát triển thị trường carbon là một trong những giải pháp quan trọng để Việt Nam thực hiện các cam kết quốc gia về ứng phó với biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Thị trường carbon vừa tạo công cụ quản lý lượng phát thải khí nhà kính, vừa thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và chủ động đầu tư vào các giải pháp sản xuất ít phát thải.

Ông Bùi Đức Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu phát biểu tại sự kiện bên lề “Thúc đẩy thị trường carbon Việt Nam: Minh bạch, hiệu quả và hợp tác quốc tế”

Nhằm cụ thể hóa định hướng này, Việt Nam đang đẩy nhanh việc hoàn thiện thể chế và xây dựng hạ tầng phục vụ vận hành thị trường. Trong giai đoạn 2025 - 2026, Chính phủ đã phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải thí điểm khoảng 511 triệu tấn CO₂ tương đương, phân bổ cho 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Đây đều là những ngành có mức phát thải lớn, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất công nghiệp và phát triển kinh tế.

Giai đoạn thí điểm hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính (ETS) dự kiến kéo dài đến hết năm 2028, tạo cơ sở để thị trường carbon bước vào giai đoạn vận hành chính thức từ năm 2029. Việc triển khai theo lộ trình nhằm giúp các cơ quan quản lý từng bước hoàn thiện cơ chế giám sát, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp thích ứng với những yêu cầu mới về kiểm kê, quản lý và cắt giảm phát thải.

Đánh giá về tiến độ xây dựng thị trường carbon tại Việt Nam, ông John Robert Cotton, Giám đốc Chương trình Đối tác chuyển dịch năng lượng Đông Nam Á (ETP) thuộc Văn phòng Dịch vụ Dự án Liên Hợp Quốc (UNOPS), nhận định Việt Nam đang có những bước tiến nhanh trong việc hình thành khung pháp lý và triển khai cơ chế thị trường bắt buộc. So với nhiều quốc gia, quá trình chuyển đổi từ xây dựng chính sách sang triển khai hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải đang được Việt Nam thúc đẩy với tốc độ đáng chú ý.

Tuy nhiên, thách thức lớn đối với Việt Nam là nhu cầu vốn đầu tư cho chuyển đổi xanh và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” rất lớn, vượt quá khả năng đáp ứng của riêng ngân sách nhà nước. Trong bối cảnh đó, định giá carbon được xem là công cụ kinh tế có khả năng thúc đẩy dòng vốn đầu tư vào những hoạt động sản xuất, kinh doanh thân thiện với môi trường.

Ông John Robert Cotton phân tích, trước hết, việc định giá carbon giúp đưa chi phí phát thải vào hoạt động hạch toán và cân đối tài chính của doanh nghiệp. Thay vì chỉ thực hiện các biện pháp giảm phát thải để đáp ứng yêu cầu quản lý, doanh nghiệp sẽ phải tính toán hiệu quả kinh tế của từng phương án đầu tư, trong đó đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trở thành những yếu tố tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất và khả năng cạnh tranh.

Cùng với đó, việc áp dụng cơ chế đấu giá hạn ngạch phát thải từ năm 2029 được kỳ vọng tạo thêm nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Nguồn lực này có thể được tái đầu tư cho các chương trình giảm phát thải trong lĩnh vực công nghiệp, hỗ trợ quá trình chuyển đổi công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Đặc biệt, thông qua các cơ chế hợp tác quốc tế được quy định tại Điều 6 của Thỏa thuận Paris, thị trường carbon có thể mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính quốc tế đối với những dự án giảm phát thải vốn gặp khó khăn trong huy động vốn theo phương thức truyền thống.

Khả năng thu hút nguồn lực này có ý nghĩa quan trọng đối với các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, bởi quá trình chuyển đổi xanh đòi hỏi nguồn vốn dài hạn, trong khi nhiều dự án công nghệ sạch có chi phí đầu tư ban đầu lớn và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Việc hình thành cơ chế định giá carbon minh bạch có thể góp phần cải thiện hiệu quả tài chính của dự án, tạo thêm động lực để khu vực tư nhân tham gia đầu tư giảm phát thải.

Tuy nhiên, để những cơ hội tài chính trở thành dòng vốn thực tế, thị trường cần có cơ chế vận hành rõ ràng, hệ thống dữ liệu đáng tin cậy và khả năng kết nối hiệu quả giữa doanh nghiệp trong nước với các nhà đầu tư, đối tác quốc tế.

Minh bạch dữ liệu để khơi thông nguồn lực quốc tế

Dù đã đạt được những bước tiến trong xây dựng khung pháp lý, các chuyên gia nhận định việc hình thành thị trường carbon mới chỉ là giai đoạn khởi đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở khả năng tổ chức vận hành, bảo đảm tính minh bạch của giao dịch, chất lượng tín chỉ carbon và hiệu quả giảm phát thải trên thực tế.

Một trong những yêu cầu cấp thiết là tiếp tục hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính (MRV). Hệ thống này đóng vai trò nền tảng trong việc xác định lượng phát thải của các cơ sở sản xuất, đánh giá kết quả giảm phát thải và tạo cơ sở cho hoạt động phân bổ, trao đổi hạn ngạch cũng như giao dịch tín chỉ carbon.

Chất lượng dữ liệu đặc biệt quan trọng đối với một thị trường mà giá trị giao dịch gắn trực tiếp với lượng phát thải được xác định và xác minh. Nếu thiếu hệ thống đo đạc đáng tin cậy, việc định giá carbon có thể gặp khó khăn, đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với nhà đầu tư và ảnh hưởng đến mức độ tín nhiệm của thị trường.

Theo quy định cập nhật về kiểm kê khí nhà kính tại Việt Nam, hiện có 2.441 cơ sở thuộc diện phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Quy mô này cho thấy yêu cầu xây dựng năng lực kỹ thuật, chuẩn hóa phương pháp thu thập dữ liệu và nâng cao chất lượng báo cáo phát thải đang trở nên cấp thiết đối với cả cơ quan quản lý lẫn cộng đồng doanh nghiệp.

Bên cạnh hoàn thiện hệ thống MRV, Việt Nam cần tiếp tục xây dựng cơ chế quản lý, giám sát thị trường đồng bộ, tăng cường năng lực cho các đơn vị vận hành và hỗ trợ doanh nghiệp làm quen với phương thức quản lý phát thải dựa trên công cụ thị trường.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là những cơ sở sản xuất thuộc nhóm ngành có mức phát thải lớn, việc tham gia thị trường carbon đặt ra yêu cầu thay đổi cách thức quản trị. Hoạt động kiểm kê, quản lý dữ liệu phát thải và xây dựng kế hoạch giảm phát thải cần từng bước trở thành một phần trong chiến lược sản xuất, kinh doanh và đầu tư dài hạn.

Ở góc độ thu hút vốn, minh bạch thông tin còn là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận các đối tác mua tín chỉ, tổ chức tài chính và nhà đầu tư quốc tế. Các dự án giảm phát thải muốn tham gia thị trường carbon toàn cầu phải đáp ứng những yêu cầu về đo lường, báo cáo, thẩm định và tính toàn vẹn môi trường của tín chỉ.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia trong khu vực đang đẩy mạnh xây dựng thị trường carbon nhằm thực hiện mục tiêu khí hậu và huy động tài chính xanh, Việt Nam cần nâng cao mức độ sẵn sàng, chủ động tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế, đồng thời tạo môi trường đầu tư minh bạch để thu hút nguồn lực phục vụ chuyển đổi năng lượng và giảm phát thải.

Bà Leticia Guimaraes, Trưởng bộ phận Thị trường carbon toàn cầu của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), cho biết tổ chức này đang đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình xây dựng hạ tầng thị trường và nâng cao năng lực thể chế. Các hoạt động hỗ trợ được triển khai nhằm góp phần hình thành nền tảng cần thiết để thị trường carbon vận hành minh bạch, hiệu quả và có khả năng kết nối với các cơ chế hợp tác quốc tế.

Một trong những kết quả đáng chú ý là việc UNDP hỗ trợ Việt Nam xây dựng và ra mắt Cổng thông tin thị trường carbon tại sự kiện bên lề COP31.

Cổng thông tin được thiết kế nhằm công khai các thông tin quan trọng về chính sách, quy định và hoạt động của thị trường carbon, tạo điều kiện để doanh nghiệp, nhà đầu tư và các bên liên quan tiếp cận thông tin một cách thuận lợi, đồng thời góp phần nâng cao tính minh bạch và củng cố niềm tin của các chủ thể tham gia thị trường.

Việc hình thành một đầu mối thông tin tập trung cũng có ý nghĩa đối với quá trình triển khai thị trường carbon trong nước, đặc biệt trong giai đoạn các quy định và cơ chế vận hành tiếp tục được hoàn thiện. Khả năng tiếp cận thông tin đầy đủ, thống nhất giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị điều kiện tham gia, đồng thời hỗ trợ nhà đầu tư quốc tế tìm hiểu khung chính sách và cơ hội hợp tác tại Việt Nam.

Các chuyên gia cho rằng, phát triển thị trường carbon cần được đặt trong tổng thể chiến lược chuyển đổi xanh của nền kinh tế, gắn với yêu cầu đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng cường khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế.