Tín hiệu giá carbon phải đủ sức dẫn dắt dòng vốn đầu tư

Tại Hội thảo “Chính sách tín dụng và thị trường Carbon: Khơi thông dòng vốn xanh” do Báo Tài chính - Đầu tư phối hợp với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tổ chức ngày 14/10, ông Đặng Tài An Trang, Phó Tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) cho rằng, việc phát triển thị trường carbon cần được đặt trong mối quan hệ giữa mục tiêu giảm phát thải, hiệu quả kinh tế và khả năng huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh.

Ông Đặng Tài An Trang, Phó Tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX). Ảnh: Chí Cường

Theo ông Trang, chuyển đổi xanh đã trở thành xu hướng rõ ràng trên thế giới, tạo ra những yêu cầu mới đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đơn cử, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) đang đặt ra những yêu cầu về phát thải đối với một số nhóm hàng hóa nhập khẩu, trong đó có sắt thép.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, việc chủ động đầu tư công nghệ giảm phát thải trong nước không chỉ giúp đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà còn hạn chế chi phí carbon phát sinh khi đưa hàng hóa vào những thị trường có quy định nghiêm ngặt. Qua đó, doanh nghiệp có thể giữ lại nguồn lực tài chính để tái đầu tư, thay vì phải chi trả thêm các khoản chi phí liên quan đến phát thải.

Tuy nhiên, Phó Tổng giám đốc VNX cũng lưu ý, quá trình chuyển đổi xanh cần có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế của nền kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, việc chuyển đổi công nghệ, năng lượng và phương thức sản xuất đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn. Nếu áp lực chuyển đổi diễn ra quá nhanh, vượt quá khả năng thích ứng của doanh nghiệp, chi phí tuân thủ có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh và tăng trưởng chung.

Đáng chú ý, theo ông Trang, động lực chuyển đổi xanh của doanh nghiệp đang đến từ cả yêu cầu pháp lý và sức ép thị trường. Bên cạnh các cam kết quốc tế, yêu cầu của người tiêu dùng, đối tác thương mại và nhà đầu tư cũng ngày càng trở thành yếu tố thúc đẩy doanh nghiệp cải thiện tiêu chuẩn môi trường.

Trong bối cảnh đó, thị trường carbon được kỳ vọng trở thành một công cụ kinh tế quan trọng, giúp doanh nghiệp lượng hóa chi phí phát thải và đưa yếu tố môi trường vào các quyết định đầu tư.

Đánh giá về thị trường carbon Việt Nam, ông Trang cho rằng không nên chỉ nhìn vào khối lượng hay giá trị giao dịch trong giai đoạn đầu để đánh giá hiệu quả vận hành. Điều quan trọng hơn là thị trường phải từng bước hình thành được tín hiệu giá, qua đó giúp doanh nghiệp có cơ sở tính toán chi phí và lợi ích của hoạt động giảm phát thải.

Dưới góc độ tài chính, ông Trang so sánh thị trường carbon với thị trường trái phiếu. Nếu thị trường trái phiếu cần một đường cong lãi suất dài hạn làm cơ sở định giá và ra quyết định đầu tư, thì thị trường carbon cũng cần hình thành tín hiệu giá đủ rõ ràng để các chủ thể tham gia có thể dự báo và tính toán hiệu quả kinh tế.

Khi có cơ sở tham chiếu về giá carbon, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn trong việc lượng hóa chi phí phát thải, đánh giá rủi ro tuân thủ và xác định lợi ích từ đầu tư công nghệ xanh. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những dự án có quy mô vốn lớn, thời gian đầu tư và thu hồi vốn kéo dài.

Tuy nhiên, để hình thành tín hiệu giá đáng tin cậy, thị trường phải có hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn, hệ thống thông tin minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả.

Theo Phó Tổng giám đốc VNX, yêu cầu quan trọng là xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV), bảo đảm chất lượng hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon đưa vào giao dịch. Đồng thời, cần hoàn thiện các tiêu chuẩn công bố thông tin, tăng cường giám sát nhằm phòng ngừa hành vi thao túng thị trường cũng như nguy cơ “tẩy xanh”.

Đối với VNX, ông Trang cho biết, hạ tầng kỹ thuật và công nghệ không phải trở ngại lớn nhờ kinh nghiệm vận hành thị trường chứng khoán sẵn có. Vấn đề quan trọng hơn nằm ở việc xây dựng cơ chế vận hành minh bạch, bảo đảm chất lượng hàng hóa và củng cố niềm tin của các chủ thể tham gia.

Không chỉ dừng ở thị trường carbon, đại diện VNX còn đề cập đến khả năng phát triển các công cụ tài chính phục vụ chuyển đổi xanh trên thị trường chứng khoán.

Theo ông Trang, trong giai đoạn đầu, việc phát triển trái phiếu xanh có thể thuận lợi hơn so với xây dựng các tiêu chí nhận diện cổ phiếu xanh. Nguyên nhân là trái phiếu xanh gắn với mục đích sử dụng vốn cho các dự án đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, trong khi việc xác định một doanh nghiệp có thực sự đáp ứng tiêu chuẩn xanh hay không đòi hỏi đánh giá toàn diện hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trên cơ sở bộ chỉ số ESG đã được đưa vào vận hành từ năm 2017, ông Trang cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các bộ chỉ số xanh chuyên sâu, giúp các quỹ đầu tư và nhà đầu tư có thêm công cụ nhận diện doanh nghiệp, từ đó hỗ trợ phân bổ dòng vốn.

Cùng với đó, việc chuẩn hóa dữ liệu môi trường, xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin giữa ngân hàng, cơ quan quản lý và nhà đầu tư cũng có ý nghĩa quan trọng. Điều này vừa giúp doanh nghiệp giảm chi phí cung cấp thông tin, vừa hỗ trợ các tổ chức tài chính nâng cao hiệu quả thẩm định và lựa chọn dự án.

Sàn carbon cần thêm hàng hoá và chủ thể tham gia 

Bổ sung góc nhìn về tiến độ xây dựng và vận hành thị trường carbon trong nước, ông Đỗ Thanh Lâm, Chuyên viên Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính cho biết, Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể về thể chế và hạ tầng giao dịch, song việc phát triển thị trường vẫn đối mặt với những hạn chế về hàng hóa và số lượng chủ thể tham gia.

Theo ông Lâm, việc phát triển thị trường carbon là nhiệm vụ liên ngành, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan quản lý. Trong đó, Bộ Tài chính được giao nhiệm vụ phát triển thị trường carbon trong nước và đã phối hợp với các bộ, ngành xây dựng khung chính sách, cơ chế tổ chức và hạ tầng vận hành.

Ông Đỗ Thanh Lâm, Chuyên viên Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính. Ảnh: Chí Cường

Tuy nhiên, theo ông Lâm, việc hoàn thiện hành lang pháp lý mới chỉ là một phần của quá trình phát triển thị trường. Để giao dịch thực sự sôi động, cần đồng thời giải quyết bài toán nguồn cung hàng hóa và mở rộng phạm vi chủ thể tham gia.

Đáng chú ý, dù sàn giao dịch carbon trong nước đã đi vào vận hành từ cuối tháng 6/2026, đến thời điểm diễn ra hội thảo, chưa có mã tín chỉ carbon nào được niêm yết trên sàn. Những giao dịch ban đầu chủ yếu tập trung vào hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

Lý giải thực trạng này, ông Lâm cho biết không phải tất cả tín chỉ carbon đang lưu hành trên thị trường đều đủ điều kiện giao dịch trên sàn carbon trong nước.

Theo quy định, sàn được thiết kế để giao dịch các loại hàng hóa carbon đáp ứng điều kiện cụ thể, trong đó có tín chỉ thuộc các cơ chế theo Điều 6.2, Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris và một số cơ chế của Việt Nam. Trong khi đó, các tín chỉ do những tổ chức độc lập trên thị trường tự nguyện cấp, không mặc nhiên được phép đưa lên sàn.

Điều này khiến phạm vi hàng hóa đủ điều kiện giao dịch còn tương đối hẹp, trong khi nguồn cung tín chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn tương ứng chưa nhiều.

Không chỉ hạn chế về hàng hóa, số lượng doanh nghiệp có thể trực tiếp giao dịch hạn ngạch phát thải cũng chưa lớn. Theo ông Lâm, hiện mới có hơn 100 doanh nghiệp được cấp hạn ngạch phát thải khí nhà kính thuộc nhóm có thể tham gia giao dịch hạn ngạch trên sàn.

Như vậy, dù hạ tầng đã được thiết lập, thị trường vẫn cần thêm thời gian để phát triển nguồn cung hàng hóa, mở rộng đối tượng tham gia và từng bước cải thiện thanh khoản.

Về cơ chế tổ chức, ông Lâm cho biết sàn carbon được xây dựng trên cơ sở tận dụng hạ tầng và năng lực của các đơn vị đang cung cấp dịch vụ cho thị trường chứng khoán. Theo mô hình này, hoạt động giao dịch được thực hiện thông qua Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và các công ty chứng khoán là thành viên giao dịch theo quy định.

Bộ Tài chính chịu trách nhiệm đối với hoạt động giao dịch và các dịch vụ liên quan thuộc phạm vi quản lý, trong khi việc quản lý hàng hóa và các chủ thể tham gia cần có sự phối hợp của những cơ quan quản lý chuyên ngành.

Theo đại diện Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính, trong thời gian tới, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện chính sách, mở rộng nguồn hàng đủ điều kiện và thu hút thêm các chủ thể tham gia, qua đó tạo điều kiện để hoạt động giao dịch phát triển.