Quang cảnh hội thảo. Ảnh: BTC.

Chính sách vĩ mô: Từ minh bạch thị trường đến kiến tạo nguồn lực

Từ ngày 01/06/2025, Nghị định 70/2025/NĐ-CP đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong quản lý thuế đối với hộ kinh doanh khi mở rộng việc áp dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế, qua đó thúc đẩy minh bạch hóa doanh thu và đẩy nhanh quá trình số hóa hoạt động kinh doanh.

Trong bối cảnh đó, đề xuất giảm 30% thuế thu nhập trong năm 2026 - 2027 đối với hộ, cá nhân kinh doanh và doanh nghiệp có doanh thu đến 10 tỷ đồng của Chính Phủ cho thấy rõ hơn cách chính sách tài khóa đang được sử dụng như một công cụ hỗ trợ tăng trưởng, không chỉ bằng việc giảm nghĩa vụ trước mắt mà còn thông qua việc giữ lại thêm nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo bà Cao Thị Thanh Lan, đại diện Cục Quản lý, giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí (Bộ Tài chính), bên cạnh chính sách giảm 30% thuế, Bộ Tài chính cũng đang nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng phương pháp/thuế suất đơn giản đối với nhóm hộ có doanh thu cao hơn, theo hướng nâng ngưỡng từ nhóm 1-3 tỷ đồng lên 3-10 tỷ đồng/năm.

Bà Cao Thị Thanh Lan, đại diện Cục Quản lý, giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí (Bộ Tài chính) phát biểu tại hội thảo. Ảnh: BTC.

Với phần lớn hộ kinh doanh có quy mô nhỏ, biên lợi nhuận mỏng và khả năng chống chịu trước biến động thị trường còn hạn chế, mỗi khoản chi phí được cắt giảm đều có thể tạo ra tác động trực tiếp tới dòng tiền và quyết định đầu tư. Vì vậy, ý nghĩa của đề xuất giảm thuế không dừng ở việc bớt đi một khoản phải nộp, mà nằm ở khả năng chuyển phần nguồn lực được giữ lại thành vốn lưu động, hàng hóa bổ sung, đầu tư công nghệ, duy trì hoặc mở rộng hoạt động. Khi nguồn lực ấy tiếp tục được quay vòng trong nền kinh tế, chính sách giảm thuế không chỉ hỗ trợ từng chủ thể kinh doanh mà còn có thể tạo hiệu ứng lan tỏa tới đầu tư, việc làm và tăng trưởng. 

Khoảng cách thực thi và chi phí tuân thủ

Tuy nhiên, trên thực tế, hộ kinh doanh không chỉ thực hiện nghĩa vụ thuế mà còn đồng thời thích ứng với các yêu cầu về kế toán, hóa đơn điện tử, công nghệ, thủ tục hành chính và những quy định chuyên ngành liên tục được cập nhật. Khi nhiều thay đổi cùng phát sinh trong một giai đoạn, chi phí thực thi không còn nằm ở từng nghĩa vụ riêng lẻ mà trở thành tổng áp lực lên cùng một hoạt động kinh doanh.

Trao đổi tại hội thảo, ông Nguyễn Đình Cung, Chuyên gia cao cấp về thể chế và kinh tế cho rằng, các gói hỗ trợ hay ưu đãi có thể cần thiết trong từng thời điểm, nhưng chỉ đóng vai trò bổ trợ. Yếu tố quyết định để khu vực tư nhân phát triển bền vững vẫn là một môi trường mà trong đó pháp luật rõ ràng, cụ thể, ổn định, không mâu thuẫn, có khả năng dự báo và được thực thi với chi phí tuân thủ thấp. Cốt lõi của môi trường đó trước hết là quyền tự do kinh doanh phải được bảo vệ trên nguyên tắc người dân được làm những gì pháp luật không cấm.

Ông Nguyễn Đình Cung, Chuyên gia cao cấp về thể chế và kinh tế phát biểu tại hội thảo. Ảnh: BTC.

Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết: “Qua quá trình tiếp xúc với hộ kinh doanh tại các chợ, hiệp hội ngành nghề, các hộ nhỏ lẻ cũng như các đại lý thuế, đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán, Hiệp hội Tư vấn Thuế Việt Nam ghi nhận phần lớn hộ kinh doanh không có tâm lý né tránh nghĩa vụ thuế. Ngược lại, họ mong muốn được tuân thủ, được thực hiện đầy đủ trách nhiệm và được ghi nhận là những người kinh doanh có trách nhiệm".

Tại phiên thảo luận, Hộ Kinh doanh cũng đưa ra những băn khoăn xoay quanh việc, bên cạnh  các quy định chuyên ngành tác động trực tiếp tới điểm bán được đặt ra như một phép thử cụ thể đối với chất lượng thiết kế và tổ chức thực thi chính sách. Một trong những vấn đề được các hộ kinh doanh đề cập tại Hội thảo là đề xuất hạn chế trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán tại Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam phát biểu tại hội thảo. Ảnh: BTC.

“Bên cạnh những quy định chung về thuế, hóa đơn hay kế toán, chúng tôi cũng đang đứng trước nhiều yêu cầu mới từ các chính sách khác. Chẳng hạn, trong dự thảo liên quan đến phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện nay có đề xuất cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Với các cửa hàng tạp hóa nhỏ, nơi quầy bán cũng thường là chỗ để hàng, nếu quy định thay đổi thì chúng tôi sẽ phải điều chỉnh lại cách bố trí cửa hàng, lưu giữ sản phẩm và cả cách phục vụ khách. Vì vậy, chúng tôi hy vọng thay vì chỉ nghiêm cấm hoàn toàn thì có thể chỉ cấm trưng bày bên ngoài thôi, còn bên trong thì vẫn cho chúng tôi trình bày bình thường, như thế sẽ phù hợp cho chúng tôi hơn”, đại diện Hộ Kinh doanh cho biết.

Nếu trọng tâm của việc hạn chế trưng bày là giảm sự hiện diện của sản phẩm trước công chúng, đặc biệt đối với người đi ngang qua điểm bán và trẻ vị thành niên, thì một phương án có thể được cân nhắc là chỉ hạn chế trưng bày tại những vị trí có thể nhìn thấy từ bên ngoài cửa hàng, thay vì mở rộng lệnh cấm tới toàn bộ không gian bên trong. Không gian hướng ra bên ngoài là nơi sản phẩm có thể tiếp cận cả những người không chủ động tìm kiếm hay bước vào điểm bán; trong khi không gian bên trong cửa hàng đồng thời thực hiện chức năng lưu trữ hàng hóa, quản lý tồn kho và phục vụ những khách hàng trưởng thành đã chủ động yêu cầu mua sản phẩm.

Cách tiếp cận này giúp mối liên hệ giữa mục tiêu của chính sách và quá trình thực thi trở nên rõ hơn: kiểm soát phần không gian tạo ra sự tiếp xúc với công chúng, đồng thời duy trì khả năng vận hành hợp pháp bên trong cửa hàng. Quan trọng hơn, một ranh giới không gian rõ ràng cũng giúp cả người bán và cơ quan kiểm tra dễ nhận biết đâu là hành vi bị hạn chế, qua đó thu hẹp vùng xám trong thực thi. 

Kinh nghiệm của Anh cho thấy ngay cả quy định cấm trưng bày khá chặt chẽ vẫn phân biệt việc “trưng bày” với những tình huống sản phẩm tạm thời xuất hiện khi nhân viên phục vụ khách hàng hoặc thực hiện các công việc thông thường như bổ sung hàng lên kệ.

Bên cạnh phạm vi áp dụng, hộ kinh doanh cũng có nhiều băn khoăn liên quan tới thời gian chuyển đổi để có thể thực hiện đúng một quy định mới, ví dụ như quy định cấm trưng bày sản phẩm nêu trên, HKD cũng mong có khoảng thời gian làm quen, chuyển đổi hợp lý, tầm 18-24 tháng trước khi áp dụng đầy đủ, để tránh tình trạng người kinh doanh chưa kịp hiểu hoặc chưa kịp điều chỉnh đã đứng trước rủi ro sai sót, đồng thời có những hướng dẫn giải thích kỹ càng phù hợp về cách thức trưng bày.

Đồng ý với những khó khăn trên, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban pháp chế VCCI cũng cho rằng, thuốc lá là ngành hàng đặc thù, việc cấm quảng bá trên các nền tảng truyền thông là hợp lý, tuy nhiên nếu cấm cả việc trưng bày thì khá khó cho hộ kinh doanh, không biết hộ kinh doanh sẽ tiếp xúc với khách hàng bằng cách nào.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban pháp chế VCCI. Ảnh: BTC.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy triển khai theo giai đoạn là một cách tiếp cận phổ biến và cần thiết. Tại Malaysia, sau khi Đạo luật Kiểm soát Sản phẩm Hút thuốc vì Sức khỏe Cộng đồng có hiệu lực, lệnh cấm trưng bày ban đầu được đặt mốc tháng 4/2025, nhưng Bộ Y tế Malaysia sau đó triển khai theo từng giai đoạn và đặt mục tiêu hoàn tất việc sử dụng tủ kín vào tháng 10/2025. Các thông tin công khai vào thời điểm triển khai cho thấy khoảng 51.000 nhà bán lẻ chịu tác động và không ít điểm bán vẫn đang hoàn thiện điều kiện tuân thủ ngay sát mốc thực thi đầy đủ.

Chưa kể, đối với các quốc gia này, hệ thống bán lẻ thường được tổ chức và quản lý tập trung hơn, nên việc triển khai quy định cấm trưng bày tương đối thuận lợi. Trong khi đó, tại Việt Nam, mạng lưới bán lẻ còn rất phân tán, với hàng triệu điểm bán lẻ quy mô nhỏ trải rộng trên cả nước, khiến yêu cầu tuân thủ và công tác giám sát trở nên phức tạp hơn.

Chính vì sự khác biệt về điều kiện thực thi, giá trị tham khảo các kinh nghiệm quốc tế không nằm ở việc sao chép nguyên trạng mô hình chính sách, mà ở những bài học về quá trình chuẩn bị và triển khai. Thực tế cho thấy, thành công của một chính sách không được quyết định bởi việc nó có hiệu lực sớm đến đâu, mà bởi việc đến ngày có hiệu lực, những đối tượng phải tuân thủ và các cơ quan thực thi pháp luật đã sẵn sàng đến mức nào. 

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: BTC.

Mở rộng dư địa tăng trưởng từ chất lượng của từng quyết định chính sách

Mục tiêu tăng trưởng hai chữ số được hiện thực hóa từ hàng triệu quyết định đầu tư, mở rộng và tuyển dụng ở cấp độ doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Những quyết định ấy chịu tác động trực tiếp từ chất lượng môi trường chính sách: một khoản thuế được giảm có thể trở thành vốn tái đầu tư; một thủ tục được đơn giản hóa có thể giải phóng nguồn lực; một quy định với phạm vi và lộ trình phù hợp có thể giúp thị trường chủ động thích ứng thay vì phát sinh thêm chi phí và rủi ro.

Khi các nguyên tắc này được bảo đảm, việc tăng cường quản lý nhà nước không còn đồng nghĩa với thu hẹp dư địa tăng trưởng, và tăng trưởng cũng không phải đánh đổi bằng việc nới lỏng các yêu cầu quản lý. Một hệ thống chính sách hiệu quả phải vừa bảo đảm kỷ cương, vừa nuôi dưỡng và phát triển nguồn lực và niềm tin để người kinh doanh tiếp tục đầu tư, mở rộng và đóng góp vào động lực, mục tiêu tăng trưởng chung.