Cơ chế EPR được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, yêu cầu các nhà sản xuất và nhập khẩu phải chịu trách nhiệm đối với vòng đời của sản phẩm, bao gồm việc tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động thu gom, xử lý chất thải từ sản phẩm và bao bì sau tiêu dùng.

Khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực tế thị trường tái chế tại Việt Nam vẫn khá rõ rệt, trong khi năng lực giám sát và hệ thống dữ liệu phục vụ minh bạch hóa việc thực hiện EPR vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Chính sách này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, giảm áp lực lên hệ thống quản lý chất thải và huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân cho công tác bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, theo ông Vũ Thái Trường, Trưởng Ban Khí hậu, Môi trường và Năng lượng của UNDP Việt Nam, quá trình triển khai trong thời gian qua cho thấy nhiều thách thức cần tiếp tục tháo gỡ.

Khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực tế thị trường tái chế tại Việt Nam vẫn khá rõ rệt, trong khi năng lực giám sát và hệ thống dữ liệu phục vụ minh bạch hóa việc thực hiện EPR vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Bên cạnh đó, mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ tái chế cũng chưa đồng đều, đòi hỏi cần có thêm các điều kiện hỗ trợ để cơ chế EPR phát huy đầy đủ hiệu quả.

Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, thời gian tới cơ quan này sẽ tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện quá trình thực hiện chính sách EPR để đề xuất các phương án hoàn thiện phù hợp.

Ông cũng nhấn mạnh mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ từ UNDP và NPAP không chỉ trong quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách, mà còn trong việc phát triển các hướng dẫn kỹ thuật, nâng cao năng lực cho các bên liên quan và thúc đẩy đối thoại công - tư, qua đó đưa chính sách EPR thực sự đi vào cuộc sống.

Một nội dung đáng chú ý được thảo luận tại hội thảo là đề xuất điều chỉnh phương thức thực hiện nghĩa vụ tái chế của doanh nghiệp. Theo đại diện Văn phòng EPR quốc gia, Luật Bảo vệ môi trường 2020 hiện cho phép nhà sản xuất và nhập khẩu lựa chọn giữa hai hình thức thực hiện trách nhiệm tái chế tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.

Tuy nhiên, trong đề xuất sửa đổi, cơ quan quản lý đang xem xét bỏ hình thức đóng góp tài chính, thay vào đó yêu cầu doanh nghiệp trực tiếp thực hiện trách nhiệm tái chế thông qua việc thu gom, tái chế hoặc thuê các đơn vị tái chế thực hiện.

Trong trường hợp doanh nghiệp chưa đạt tỷ lệ tái chế bắt buộc, một phương án được đề xuất là cho phép doanh nghiệp mua tín chỉ tái chế tương ứng với phần nghĩa vụ còn thiếu.

Các tín chỉ này được phát hành từ các cơ sở tái chế có giấy phép môi trường phù hợp và phải được xác nhận bởi đơn vị kiểm toán độc lập nhằm bảo đảm tính minh bạch. Theo đề xuất, doanh nghiệp thực hiện dưới 70% khối lượng tái chế bắt buộc sẽ bị xử phạt hành chính và buộc phải mua tín chỉ để bù đắp phần nghĩa vụ còn thiếu.

Các đề xuất chính sách hiện đang được lấy ý kiến rộng rãi và dự kiến sẽ được trình Quốc hội vào tháng 4, thông qua vào tháng 10 và có thể bắt đầu có hiệu lực từ năm 2027.

Từ năm 2024, quy định EPR đã được áp dụng bắt buộc đối với một số nhóm sản phẩm và bao bì như nhựa, giấy, kim loại, pin, ắc quy, thiết bị điện - điện tử, dầu nhớt và săm lốp. Quy định này được kỳ vọng sẽ góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm lượng rác thải chôn lấp và chuyển một phần chi phí xử lý chất thải từ ngân sách sang khu vực sản xuất và tiêu dùng.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, nhiều doanh nghiệp cho biết vẫn gặp khó khăn liên quan đến chi phí tái chế, cơ chế đóng góp tài chính cũng như hệ thống thu gom và tái chế trong nước còn thiếu đồng bộ.

Điều này cho thấy việc hoàn thiện cơ chế EPR cần tiếp tục được nghiên cứu và điều chỉnh nhằm bảo đảm vừa phù hợp với điều kiện thực tiễn của thị trường, vừa đạt được mục tiêu phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.