Tại tọa đàm “Chính sách cho ngành bán hàng đa cấp - Vấn đề đặt ra trong thực tiễn và giải pháp thúc đẩy” tổ chức mới đây ở Hà Nội, ông Nguyễn Phương Sơn, Trưởng ban Đối ngoại và Truyền thông của Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam (MLMA), dẫn lại bức tranh toàn ngành tính đến cuối năm 2025 (theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia). Trong đó có các con số chú ý: cả nước còn 15 doanh nghiệp bán hàng đa cấp được cấp phép hợp pháp, với 652.184 người tham gia. Tổng doanh thu toàn ngành đạt 15.096 tỷ đồng, hoa hồng chi trả cho cả hệ thống là 5.056 tỷ đồng.

Nghe qua, những con số phản ánh thực trạng của chính ngành đa cấp hợp pháp nói trên có vẻ ngành kinh doanh tỷ đô này vẫn đang vận hành trơn tru. Nhưng có một chi tiết bị lấp giữa các số liệu vĩ mô: trong 652.184 người đó, có tới 209.520 người hoàn toàn không phát sinh hoa hồng.

Nói cách khác, họ đã tham gia, đã ký hợp đồng, có thể đã bỏ tiền nhập hàng, mời gọi người quen, nhưng cuối cùng, tay trắng. Tỷ lệ này rơi vào khoảng 32%, tức cứ ba người tham gia thì có gần một người là “vô hình” trong hệ thống: có mặt trên danh sách, nhưng không hưởng một lợi ích tài chính nào.

Nhóm 68% còn lại là những người có phát sinh thu nhập nhưng không nhiều. Mức hoa hồng và tiền thưởng bình quân của nhóm này chỉ đạt 11,42 triệu đồng một năm, nghĩa là chưa tới 1 triệu đồng mỗi tháng, thấp hơn cả tiền điện nước của nhiều hộ gia đình thành thị.

Con số này càng nhỏ bé hơn khi đặt cạnh mặt bằng chung, cụ thể 11,42 triệu đồng/năm chỉ tương đương khoảng 9% thu nhập bình quân đầu người của cả nước trong năm 2025. Nói cách khác, một người bỏ công sức, thời gian, network cá nhân để bán hàng đa cấp cả năm, cuối cùng thu về chưa bằng 1/10 mức thu nhập trung bình mà một người Việt bất kỳ kiếm được (dù họ không làm gì trong ngành này).

Và đây không phải là chuyện của riêng năm 2025. Cùng nguồn dữ liệu, năm 2024 Việt Nam có gần 700.000 người bán hàng đa cấp, với mức hoa hồng bình quân khoảng 951.000 đồng/tháng, gần như y hệt con số của năm sau đó. Nói cách khác, hàng trăm nghìn người ra vào ngành này qua từng năm, nhưng mức thu nhập ít ỏi của số đông thì gần như không nhúc nhích.

Đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp tham dự tọa đàm nhằm tháo gỡ vướng mắc trong thực thi chính sách thuế mới với ngành bán hàng đa cấp. Ảnh: BTC tọa đàm

Có một chi tiết khác khiến bức tranh còn u ám hơn. Nếu 11,42 triệu đồng/năm là hoa hồng thực nhận, thì doanh thu bán hàng bình quân của mỗi người tham gia trong năm 2025 lại vào khoảng 23,1 triệu đồng, tức gần 1,9 triệu đồng mỗi tháng.

Hai con số này không mâu thuẫn, chúng đo hai thứ khác nhau: một bên là tiền hệ thống trả cho người tham gia (hoa hồng), một bên là tổng giá trị hàng hóa mà người đó bán ra hoặc nhập vào (doanh thu). Nhưng khi đặt cạnh nhau, nó gợi ra một câu hỏi, đó là phần chênh lệch giữa doanh thu bỏ ra và hoa hồng nhận lại đi đâu?

Về mặt logic, nếu doanh thu ghi nhận phần lớn đến từ việc chính người tham gia mua sản phẩm để duy trì tư cách thành viên hoặc đạt doanh số tối thiểu, thì với không ít người ở tầng dưới của hệ thống, số tiền bỏ ra có thể lớn hơn số hoa hồng ít ỏi nhận về.

Ngay tại tọa đàm, ông Bùi Trung Nghĩa, Phó Chủ tịch VCCI, khẳng định mô hình bán hàng đa cấp không chỉ đóng góp cho ngân sách nhà nước mà còn góp phần mở rộng kênh phân phối hàng hóa, giảm chi phí trung gian, tạo thêm cơ hội việc làm và tăng thu nhập cho hàng trăm nghìn người tham gia. Ông cũng cho biết thị trường đã qua một cuộc sàng lọc lớn. Nếu trước đây có khoảng 100 doanh nghiệp hoạt động thì hiện chỉ còn 15 doanh nghiệp được cấp phép.

Tuy nhiên, thông điệp “tăng thu nhập cho hàng trăm nghìn người” khó đứng vững trước những con số vừa nêu: gần 210.000 người không thu được đồng nào, còn phần lớn số còn lại chỉ kiếm được chưa tới 1 triệu đồng/tháng, bằng 1/10 thu nhập bình quân của một người Việt bất kỳ.

Điều này cho thấy khoản hoa hồng dư ra nhiều khả năng đang chảy về một nhóm nhỏ ở các tầng trên cùng của hệ thống: những người tuyển được nhiều tầng dưới nhất, chứ không hẳn là những người bán được nhiều hàng nhất.