Thị trường lao động đang thay đổi nhanh dưới tác động của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Nhiều vị trí việc làm đòi hỏi người lao động không chỉ nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn phải có khả năng vận dụng vào thực tế, phối hợp với đồng nghiệp, giải quyết vấn đề và thích ứng với những yêu cầu mới. Điều này đặt các cơ sở giáo dục trước bài toán nâng cao chất lượng đào tạo theo hướng đáp ứng sát hơn nhu cầu sử dụng nhân lực của doanh nghiệp.

Thị trường lao động đang thay đổi nhanh dưới tác động của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

GS.Rick Bennett, Phó Hiệu trưởng kiêm Phó Chủ tịch Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam cho biết, qua những cuộc trao đổi với nhà tuyển dụng, câu trả lời ông thường nhận được trước câu hỏi sinh viên tốt nghiệp đã sẵn sàng làm việc hay chưa là “chưa”.

Các kết quả nghiên cứu được trình bày tại diễn đàn cũng cho thấy sự chênh lệch giữa năng lực doanh nghiệp kỳ vọng và những kỹ năng sinh viên đang có, đặc biệt ở nhóm kỹ năng cá nhân, giao tiếp và hợp tác.

Thực tế, một sinh viên có thể đạt kết quả học tập tốt, nắm vững kiến thức chuyên ngành nhưng vẫn gặp khó khăn trong những công việc đòi hỏi phối hợp nhóm, trao đổi với khách hàng, xử lý tình huống phát sinh hoặc thích ứng với môi trường làm việc có áp lực. Đây là những năng lực khó hình thành đầy đủ nếu quá trình đào tạo chủ yếu tập trung vào truyền đạt kiến thức và kiểm tra lý thuyết.

Khoảng cách này càng trở nên đáng chú ý trước sự phát triển của AI. Theo GS.Rick Bennett, sinh viên hiện có những kết quả khá tốt về năng lực số, song một số tác vụ thuộc nhóm năng lực này đang ngày càng được các công cụ AI đảm nhiệm.

Sự thay đổi đó đặt ra yêu cầu đào tạo những năng lực khó thay thế hơn, gồm tư duy phản biện, khả năng phân tích, giao tiếp, hợp tác và sử dụng công nghệ để giải quyết các vấn đề thực tế. Người học không chỉ cần biết sử dụng một phần mềm hoặc hoàn thành một thao tác kỹ thuật, mà phải hiểu cách ứng dụng công nghệ phù hợp với mục tiêu công việc, đánh giá chất lượng kết quả và chịu trách nhiệm đối với những quyết định của mình.

Từ góc độ doanh nghiệp, điều quan trọng không chỉ là ứng viên có bằng cấp gì, mà còn là khả năng thực hiện công việc, tốc độ thích nghi và tiềm năng tiếp tục phát triển trong môi trường nghề nghiệp. Theo bà Đoàn Thị Thu Trang, Trưởng Phòng Phát triển sản phẩm, Tổ chức giáo dục IIG Việt Nam, cho rằng người học ngày nay không chỉ cần sở hữu kỹ năng mà còn phải chứng minh được những kỹ năng đó trước nhà tuyển dụng.

Theo bà Trang, để nâng cao khả năng tham gia thị trường lao động, người học cần được chuẩn bị đồng thời nhiều nhóm năng lực, từ ngoại ngữ, kỹ năng số, ứng dụng AI hiệu quả và có trách nhiệm đến kỹ năng nghề nghiệp, tư duy kinh doanh, khởi nghiệp và khả năng học hỏi liên tục.

Tuy nhiên, hành trình từ đào tạo đến việc làm vẫn tồn tại những điểm gián đoạn. Có người học chưa đáp ứng đầy đủ năng lực cốt lõi; có người đã có kỹ năng nhưng thiếu công cụ chứng minh; cũng có trường hợp sở hữu các chứng nhận năng lực nhưng chưa kết nối được với cơ hội nghề nghiệp phù hợp.

Đại diện IIG Việt Nam cho rằng, những chứng chỉ quốc tế như TOEIC, TOEFL, MOS, IC3, GenAI, ITS hay ESB có thể hỗ trợ chuẩn hóa, đo lường và xác thực một số nhóm năng lực, qua đó tạo thêm cơ sở để doanh nghiệp tham khảo trong tuyển dụng. Dù vậy, chứng chỉ chỉ phản ánh một phần năng lực của người học. Khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng trong công việc thực tế vẫn cần được đánh giá thông qua dự án, hoạt động thực hành, thực tập và kết quả giải quyết những nhiệm vụ cụ thể.

Trong bối cảnh đó, sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ quá trình đào tạo được xem là một hướng đi quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa chuẩn đầu ra của nhà trường với yêu cầu tuyển dụng.

Lãnh đạo trường Đại học Hoa Sen là PGS-TS.Nguyễn Tuấn Đức, Phó Hiệu trưởng nêu quan điểm rằng, hiện nhiều trường đại học đã thành lập các trung tâm trải nghiệm sinh viên và doanh nghiệp, tổ chức hoạt động thực tập, kết nối tuyển dụng và tạo điều kiện để người học tiếp xúc với môi trường nghề nghiệp trước khi tốt nghiệp.

Theo ông Đức, hợp tác với doanh nghiệp không nên chỉ bắt đầu vào năm cuối đại học, lúc sinh viên chuẩn bị tìm việc làm. Doanh nghiệp có thể tham gia vào các học phần chuyên ngành, tổ chức hội thảo chuyên môn, hướng dẫn những môn học theo dự án hoặc đưa các tình huống, bài toán đang phát sinh trong thực tế sản xuất, kinh doanh để sinh viên tìm phương án giải quyết.

Thông qua hình thức này, người học có cơ hội tiếp cận những yêu cầu thực tế, hiểu cách kiến thức chuyên ngành được sử dụng trong doanh nghiệp và từng bước rèn luyện kỹ năng tổ chức công việc, phối hợp nhóm, thuyết trình, bảo vệ phương án.

Đến giai đoạn thực tập, sự kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp tiếp tục giúp sinh viên làm quen với quy trình làm việc, văn hóa tổ chức, yêu cầu về tiến độ và chất lượng sản phẩm. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận nguồn nhân lực tiềm năng, tìm hiểu năng lực thực tế của sinh viên và phản hồi cho các cơ sở đào tạo về những kỹ năng còn thiếu hoặc chưa phù hợp với nhu cầu tuyển dụng.

Mức độ sẵn sàng làm việc của sinh viên còn phụ thuộc vào định hướng đào tạo của từng cơ sở giáo dục. Các trường thiên về nghiên cứu có thể có phương thức kết nối doanh nghiệp khác với những trường chú trọng ứng dụng và kỹ năng nghề nghiệp.

Tại Trường Đại học Hoa Sen, việc tổ chức học phần dự án, hoạt động trải nghiệm, thực tập và kết nối doanh nghiệp được triển khai nhằm hỗ trợ sinh viên tích lũy năng lực thực tế. Theo kết quả khảo sát định kỳ do nhà trường công bố, tỷ lệ sinh viên có việc làm phù hợp sau một năm tốt nghiệp đạt trên 90%.

Dù vậy, lãnh đạo nhà trường cho rằng vai trò chủ động của sinh viên vẫn rất quan trọng. Các chương trình thực hành và cơ hội kết nối chỉ phát huy hiệu quả nếu người học tích cực tham gia, tự đánh giá những hạn chế và tiếp tục bổ sung kỹ năng.

Từ phía sinh viên, nhu cầu được nhà trường hỗ trợ tiếp cận thị trường lao động cũng ngày càng rõ rệt. Một sinh viên Trường Đại học Xây dựng cho biết, việc tự tìm kiếm thông tin nghề nghiệp đôi khi khiến sinh viên bị giới hạn trong những lĩnh vực hoặc vị trí việc làm quen thuộc.

Thông qua sự kết nối của nhà trường và giảng viên, người học có thể tiếp cận thêm doanh nghiệp, tìm hiểu nhiều ngành nghề và mở rộng lựa chọn việc làm phù hợp với năng lực, sở thích.

AI cũng đang giúp sinh viên tìm kiếm thông tin về vị trí tuyển dụng, mức lương, yêu cầu công việc và những kỹ năng cần thiết. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế quá trình tích lũy kinh nghiệm, trải nghiệm thực tế và sự chủ động trong việc xác định hướng phát triển nghề nghiệp của mỗi người.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, sự phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp có thể được triển khai từ hoạt động hướng nghiệp, không nhất thiết chờ đến bậc đại học.

Về phía nhà trường, những phản hồi từ doanh nghiệp cần được chuyển hóa thành điều chỉnh cụ thể trong chương trình, phương pháp giảng dạy, hình thức đánh giá và tổ chức thực hành. Đồng thời, việc hợp tác phải phù hợp với mục tiêu đào tạo, bảo đảm sinh viên có nền tảng kiến thức đủ rộng để thích ứng với nhiều môi trường làm việc, thay vì chỉ đáp ứng một vị trí công việc trước mắt.

Doanh nghiệp cũng cần xác định tham gia đào tạo nhân lực là hoạt động có lợi ích lâu dài, không đơn thuần là giải pháp tuyển dụng. Đầu tư thời gian, chuyên gia, điều kiện thực hành và phối hợp đánh giá sinh viên có thể giúp doanh nghiệp giảm khoảng cách giữa yêu cầu công việc với năng lực của lao động mới, đồng thời góp phần xây dựng nguồn tuyển dụng có chất lượng.

Ở cấp độ chính sách, sự phối hợp giữa cơ sở giáo dục, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định nhu cầu kỹ năng, hỗ trợ kết nối thông tin thị trường lao động và thúc đẩy những mô hình đào tạo gắn với thực tiễn.

Trong kỷ nguyên AI, yêu cầu về chất lượng nguồn nhân lực không còn dừng ở việc người lao động có thể hoàn thành những nhiệm vụ đã được hướng dẫn, mà còn là năng lực tiếp tục học hỏi, sử dụng công nghệ và thích nghi trước sự thay đổi của công việc.