Quy mô 34,3 tỷ USD và hệ sinh thái hàng nghìn doanh nghiệp

Từ bao bì thực phẩm, đường ống cấp nước, linh kiện điện tử đến thiết bị y tế, vật tư nông nghiệp hay các chi tiết trên phương tiện giao thông, nhựa đã trở thành loại vật liệu gắn với nhiều hoạt động sản xuất và đời sống. Khả năng tạo hình linh hoạt, trọng lượng nhẹ, độ bền cao, chống ăn mòn và đáp ứng nhiều yêu cầu kỹ thuật cũng giúp nhựa được sử dụng rộng rãi trong điện - điện tử, ô tô, xây dựng, nông nghiệp, y tế và hàng tiêu dùng.

Trong xây dựng, vật liệu này được ứng dụng ở hệ thống cấp thoát nước, cách nhiệt, chống thấm, cửa, tấm ốp và nhiều cấu kiện kỹ thuật. Với nông nghiệp, nhựa xuất hiện trong hệ thống tưới tiết kiệm, màng phủ, nhà kính, đường ống và bao bì bảo quản nông sản. Các loại nhựa chuyên dụng cũng được sử dụng trong thiết bị y tế, dụng cụ xét nghiệm và bao bì dược phẩm.

Bao bì là lĩnh vực cho thấy rõ khả năng bảo vệ sản phẩm của vật liệu này, bởi một lớp bao bì phù hợp giúp duy trì chất lượng hàng hóa trong quá trình vận chuyển, bảo quản và hạn chế thất thoát trên chuỗi cung ứng. 

Trong điều kiện mưa lũ, những vật dụng quen thuộc như chai nước, can, túi hay thùng nhựa giúp nước uống, thực phẩm và thuốc men được bảo quản kín, chống thấm và thuận tiện hơn trong quá trình vận chuyển tới khu vực bị chia cắt.

Từ vai trò của một loại vật liệu đầu vào, nhựa đã phát triển thành ngành công nghiệp có liên hệ với nhiều chuỗi sản xuất.

Việt Nam hiện có hơn 6.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nhựa, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động. Quy mô toàn ngành đạt khoảng 34,3 tỷ USD năm 2025, tăng so với mức 31,4 tỷ USD của năm 2024. Sản phẩm nhựa Việt Nam đã được xuất khẩu tới hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ. Kim ngạch xuất khẩu năm 2025 ước đạt 10 tỷ USD.

Đằng sau các con số về doanh thu và xuất khẩu là một hệ sinh thái gồm nguyên liệu, phụ gia, khuôn mẫu, cơ khí chính xác, máy móc, tự động hóa, logistics, thương mại, thu gom và tái chế.

Vì vậy, sức cạnh tranh của ngành nhựa có tác động trực tiếp tới nhiều ngành sản xuất khác. Năng lực cung ứng vật liệu, linh kiện, bao bì hay các sản phẩm kỹ thuật từ nhựa cũng ảnh hưởng tới khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam.

Song song với việc mở rộng sản xuất, mức độ sử dụng ngày càng lớn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với quản lý sản phẩm sau tiêu dùng. Nếu sản phẩm nhựa bị thải bỏ không đúng cách, chính đặc tính bền vốn tạo nên lợi thế trong sử dụng lại trở thành áp lực đối với môi trường. Ngược lại, khi được phân loại, thu gom và xử lý phù hợp, một phần vật liệu có thể quay lại quá trình sản xuất để hình thành những sản phẩm mới.

Câu hỏi vì vậy không còn nằm riêng ở lượng nhựa được sử dụng, mà còn ở cách thiết kế, tiêu dùng và quản lý vật liệu sau khi hoàn thành chức năng ban đầu.

Kéo dài giá trị của nhựa trong vòng tuần hoàn

Theo ông Đinh Đức Thắng, Chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam, nhựa đang giữ vai trò quan trọng đối với sản xuất, thương mại và đời sống hiện đại. Vì vậy, ngành cần chuyển trọng tâm sang nâng cao giá trị của vật liệu trong toàn bộ vòng đời, từ thiết kế, sử dụng tài nguyên, sản xuất đến thu gom, tái sử dụng và tái chế.

“Khi chất thải nhựa được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có giá trị và được đưa trở lại chu trình sản xuất một cách hiệu quả, chúng ta không chỉ giảm áp lực lên môi trường mà còn tạo thêm giá trị kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành. Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng cần hướng tới mục tiêu thúc đẩy quá trình này”, ông Đinh Đức Thắng nhấn mạnh.

Ông Đinh Đức Thắng, Chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam.

Cách tiếp cận theo vòng đời cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận đầy đủ hơn về tác động môi trường của từng loại vật liệu. Thay vì chỉ tập trung vào việc thay thế nhựa bằng một vật liệu khác, doanh nghiệp cần đánh giá lượng tài nguyên và năng lượng tiêu thụ trong sản xuất, thời gian sử dụng, khả năng tái sử dụng, tái chế cũng như phương án xử lý sau cùng.

Tại châu Âu, Quy định về Bao bì và Chất thải bao bì (PPWR) đưa ra lộ trình đối với nhiều yêu cầu như giảm lượng bao bì, thiết kế sản phẩm, khả năng tái sử dụng, tái chế và tỷ lệ vật liệu tái chế.

Những thay đổi này tác động trực tiếp tới các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Việc lựa chọn nguyên liệu, thiết kế bao bì, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và tổ chức quản lý sản phẩm sau sử dụng đang dần trở thành những điều kiện gắn với khả năng tiếp cận thị trường.

Với doanh nghiệp nhựa Việt Nam, chuyển đổi xanh vì thế ngày càng gắn chặt với năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ là yêu cầu về môi trường.

Dư địa phát triển của ngành nhựa Việt Nam còn lớn khi nhu cầu vật liệu tiếp tục gia tăng ở nhiều lĩnh vực. Song hướng đi dài hạn không thể dựa chủ yếu vào mở rộng sản lượng, chúng ta cần nâng chất lượng sản phẩm, cải tiến thiết kế, tiết kiệm nguyên liệu, tăng hàm lượng vật liệu tái chế và xây dựng hệ thống thu gom - tái chế hiệu quả sẽ quyết định khả năng thích ứng của ngành trước những tiêu chuẩn xanh ngày càng cao.

Ở khâu thiết kế, sản phẩm cần được tính toán để giảm lượng vật liệu nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, tăng khả năng tái sử dụng hoặc tái chế sau tiêu dùng. Trong sản xuất, việc tối ưu năng lượng, hạn chế hao hụt nguyên liệu và ứng dụng công nghệ cũng giúp doanh nghiệp giảm chi phí và phát thải.

Khâu sau tiêu dùng đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể hơn, từ nhà sản xuất, nhà phân phối đến đơn vị thu gom, tái chế và người tiêu dùng. Khi dòng vật liệu được phân loại từ đầu và đưa tới đúng hệ thống xử lý, cơ hội giữ nhựa trong nền kinh tế sẽ lớn hơn.

Về dài hạn, ngành nhựa cần được nhìn nhận theo hai chiều. Đây vẫn là vật liệu có vai trò lớn đối với sản xuất, hạ tầng và đời sống, song giá trị của nó phải được đặt cạnh trách nhiệm trong toàn bộ vòng đời.

Khi một sản phẩm hoàn thành chức năng đầu tiên nhưng vật liệu vẫn được thu hồi để tiếp tục trở thành đầu vào cho quá trình sản xuất mới, giá trị kinh tế được kéo dài, trong khi áp lực lên tài nguyên và môi trường được giảm bớt.