Nghệ nhân văn hóa trà Đào Đức Hiếu

Bước rẽ đời người

Sáng cuối đông, đầu xuân Hà Nội, khi nắng còn non và gió vừa kịp hong khô hơi sương, cuộc hẹn bên bàn trà diễn ra trong không gian lớp học Hiểu về Trà. Hương Shan tuyết cổ thụ lan chậm, trầm tĩnh, như nhịp thở của núi rừng lặng lẽ theo người xuống phố. Nghệ nhân rót trà, giọng trầm và điềm đạm. Mỗi lời kể mở ra một lát cắt sâu lắng về cách con người đối đãi với thiên nhiên, với di sản và với chính mình.

Sinh năm 1980 trong một gia đình trí thức tại Hà Nội, Đào Đức Hiếu được đào tạo bài bản tại Đại học Kiến trúc Hà Nội và từng được giữ lại trường làm giảng viên. Những năm tháng làm nghề trong không gian nội thất và kiến trúc giúp anh hình thành tư duy hệ thống, kỷ luật nghề nghiệp và thẩm mỹ nghiêm cẩn. Nhưng rồi, Hiếu chọn rẽ sang một con đường khác, chậm hơn, khó hơn, song bền bỉ và dài hơi hơn.

Tôi xem Suối Giàng như một mô hình mẫu, để từ đó phát triển thương hiệu trà cổ thụ ở chín vùng trà cổ trên cả nước, rồi sau nữa là các vùng trà hữu cơ. Mục tiêu lớn lao tôi hướng tới chính là đưa trà Việt trở thành quốc bảo. Để từ đây, mỗi hộp trà Việt đi ra thế giới không chỉ là một sản phẩm, mà là một kho báu văn hóa.


 Nghệ nhân văn hóa trà  Đào Đức Hiếu

Một chiều năm 2016, anh vượt đèo lên Suối Giàng, xã vùng cao của huyện Văn Chấn ( Lào Cai), tiếp quản khu vườn 18 gốc trà Shan tuyết cổ thụ của gia đình. Đêm đầu tiên trên đỉnh núi cao hơn 1.300 mét, khi nơi đây chưa có dịch vụ lưu trú, anh phải quay về Nghĩa Lộ. Sáng hôm sau, Hiếu trở lại Suối Giàng. Nắng ban mai vén mây phủ, soi những gốc trà cổ thụ sần sùi, lặng lẽ giữa sương núi. “Đây chính là chốn thần tiên nơi trần thế”, anh thốt lên. Từ khoảnh khắc ấy, con đường mới được xác lập.

Với Đào Đức Hiếu, trà không dừng ở một thức uống. Trà là văn hóa, là triết lý sống, là sự giao hòa giữa thiên nhiên và con người. Từ thực hành và chiêm nghiệm, anh đúc kết tinh hoa thưởng trà trong một nguyên tắc giản dị mà tinh tế: “Nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm, ngũ quần anh”. Nước phải sạch và tinh khiết, trà phải là tinh hoa chắt lọc từ búp non, cách pha chuẩn mực, ấm gốm nung để lưu hương, và quan trọng nhất là có tri âm để câu chuyện bên chén trà được thăng hoa.

Ở Suối Giàng, Hiếu nhìn thấy một nghịch lý nhức nhối. Hàng nghìn hộ dân sở hữu những cây trà Shan tuyết cổ thụ quý hiếm, nhưng vẫn thuộc diện xã nghèo. Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu trà lớn của thế giới, song phần lớn xuất khẩu ở dạng thô, thiếu thương hiệu, giá trị gia tăng thấp; nhiều sản phẩm ra nước ngoài mang tên gọi khác và được bán với giá cao gấp hàng trăm lần. “Nỗi đau ấy khiến tôi không thể làm ngơ”, anh chia sẻ.

Thay vì khai thác ngắn hạn, Hiếu chọn con đường khó. Anh xây dựng Giải pháp Hệ sinh thái du lịch Suối Giàng với 18 nhiệm vụ cụ thể, mang đi thuyết trình với lãnh đạo tỉnh và các sở, ngành. Anh sống cùng đồng bào Mông, ăn ở trong bản, làm mẫu thay vì áp đặt. Du lịch cộng đồng dần hình thành. Những không gian như Giàng House, Nahi Village, Enna Suối Giàng lần lượt ra đời. Năm 2019, Không gian văn hóa trà Suối Giàng được khởi công, do chính thợ Mông trong bản xây dựng và sau đó đạt giải kiến trúc toàn quốc.

Cách làm trà cũng đổi khác. Trà được lên men theo chuẩn quốc tế, giá trị tăng lên rõ rệt. Từ mức vài trăm nghìn đồng mỗi kilogram, có những sản phẩm được đấu giá lên tới hàng trăm triệu đồng. Nhiều hộ dân từ chỗ trông chờ trợ cấp đã có thu nhập ổn định, đời sống cải thiện rõ rệt. Hợp tác xã Hệ sinh thái du lịch Suối Giàng được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) vinh danh là doanh nghiệp tiêu biểu. Suối Giàng đứng dậy bằng chính nội lực cộng đồng, trở thành mô hình mẫu cho một hướng đi khác của nông nghiệp gắn với văn hóa và du lịch.

Với Hiếu, không phải mọi thứ quý đều cần nhiều. Có những giá trị càng ít càng phải được làm cho đúng. Và trà, nếu muốn đi xa, trước hết phải đứng vững trong chính văn hóa của mình. Rồi, khi cộng đồng đã đủ năng lực tự vận hành, người kiến tạo cần biết lùi lại. “Suối Giàng bây giờ không cần tôi giảng giải nữa. Việc của tôi là đi tiếp, gieo những hạt giống mới cho trà Việt”, anh nói.

Trà như một quốc bảo văn hóa

Những gì đạt được ở Suối Giàng, Đào Đức Hiếu khiêm nhường gọi là khởi đầu. Mục tiêu lớn hơn mà anh theo đuổi là đưa trà Việt trở thành quốc bảo. “Tôi xem Suối Giàng như một mô hình mẫu, để từ đó phát triển thương hiệu trà cổ thụ ở chín vùng trà cổ trên cả nước, rồi sau nữa là các vùng trà hữu cơ”, anh chia sẻ.

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, Hiếu xác định lộ trình “xuống núi”. Điểm đến đầu tiên là Thái Nguyên, vùng chè lớn nhất cả nước. Suốt 3 năm, gần như tháng nào anh cũng trở lại nơi đây để trực tiếp tập huấn, tư vấn và đồng hành cùng người làm trà. Kết quả cho thấy sự thay đổi rõ rệt trong tư duy và giá trị sản phẩm. Trà Thái Nguyên bước vào đấu giá công khai với những mức giá gây chú ý. Có hộp trà 100 gram được đấu giá tới 150 triệu đồng, tương đương khoảng 1,5 tỷ đồng mỗi kilogram. Cá biệt, những mẻ trà đặc biệt đạt mức 2,68 tỷ đồng mỗi kilogram. “Điều quan trọng không nằm ở con số, mà ở tư duy lấy ít được nhiều, làm trà tinh hoa thay vì chạy theo sản lượng”, Hiếu nhấn mạnh.

Song song với Thái Nguyên, hành trình của anh mở rộng tới nhiều địa phương khác. Tại Tuyên Quang, nghệ nhân 8X được lãnh đạo tỉnh mời hỗ trợ định hướng phát triển trà. Ở Ninh Bình, anh trình diễn và chia sẻ văn hóa trà trong khuôn khổ các festival được truyền hình trực tiếp. Tại Hưng Yên, trà trở thành cầu nối văn hóa trong các chương trình đón kiều bào về nước. Những vùng trà từng bị lãng quên suốt một đến hai thập kỷ ở Tuyên Quang, Lai Châu, Lạng Sơn cũng nằm trong lộ trình đồng hành.

Với Hiếu, mở rộng không đơn thuần là hỗ trợ địa phương. “Một mình mạnh là chưa đủ. Trà Việt chỉ có thể đi xa khi cả hệ sinh thái cùng mạnh, cùng sạch và cùng tử tế”, anh thẳng thắn. Chính cách nghĩ ấy lý giải vì sao anh chủ động rút dần khỏi vai trò người dẫn đường ở Suối Giàng để dành thời gian và tâm lực cho những vùng trà khác.

Trà, trong cách nhìn của Đào Đức Hiếu, là lẽ sống và là tri âm. Người Việt có văn hóa trà của riêng mình, giản dị mà sâu sắc, hiện diện từ vỉa hè đến công sở. Từ triết lý ấy, anh xây dựng Vietnam Teashop Organic, không gian quy tụ trà hữu cơ từ khắp mọi miền, đặt nền tảng cho minh bạch và truy xuất nguồn gốc.

Đầu năm 2024, thương hiệu Thập Trà Long Đỉnh ra mắt, quy tụ tinh hoa từ mười đỉnh núi, mười vùng trà danh tiếng. Mỗi phẩm trà là một câu chuyện, chắt lọc linh khí đất trời, được giới hạn số lượng và bán bằng gram.

“Tôi bán chè mà ông nội tôi làm và tôi làm chè cho cháu nội tôi bán”, Hiếu lý giải, coi trà là một dạng di sản có thể lưu giữ và gia tăng giá trị theo thời gian. Những hộp sơn mài đi kèm do nghệ nhân làng nghề Hạ Thái chế tác, đưa sản phẩm vượt khỏi giới hạn hàng hóa để trở thành một nghi lễ văn hóa.

Năm 2023, Đào Đức Hiếu trở lại Hà Nội, kiến tạo không gian Việt Nam Ơi - Tinh hoa làng nghề Việt, như một điểm hẹn văn hóa nơi trà Shan tuyết cổ thụ được đặt cạnh gốm, lụa, sơn mài, khảm trai để cùng kể câu chuyện về bàn tay và tâm hồn người Việt. Từ đó, Vietnam Teashop, Thập Trà Long Đỉnh, Shansen lần lượt ra đời, không nhằm phô trương thương hiệu, mà chắt lọc một khát vọng bền bỉ đưa trà Việt bước ra thế giới bằng giá trị thật. Với Hiếu, việc tạo ra những phẩm trà ở phân khúc cao nhất không phải để gây choáng ngợp, mà để xác lập một tư duy phát triển mới cho trà Việt.

Đặc biệt, nghệ nhân Đào Đức Hiếu còn thường xuyên được mời tổ chức các tiệc trà di sản tại những sự kiện đối ngoại, đón tiếp đại biểu quốc tế và bạn bè nước ngoài. Trong những khoảnh khắc trang trọng ấy, trà Việt không cần nhiều lời diễn giải. Hương vị, nghi lễ và câu chuyện văn hóa tự cất tiếng nói, lặng lẽ nhưng sâu xa, như một cách ngoại giao mềm đưa bản sắc Việt Nam lan tỏa giữa dòng chảy hội nhập.

Giữa những ngày đầu xuân, khi chén trà nóng lan tỏa hương núi rừng, hành trình của Đào Đức Hiếu gợi nhắc về một con đường phát triển khác. Con đường đi chậm mà chắc, lấy văn hóa làm gốc, lấy sự tử tế làm thước đo và lấy cộng đồng làm điểm tựa để đi xa. Trong mỗi chén trà Shan tuyết cổ thụ, người thưởng trà không chỉ nếm vị thanh khiết của đất trời, mà còn cảm nhận được khát vọng bền bỉ đưa tinh hoa Việt Nam vươn ra thế giới, bằng chính bản sắc và niềm kiêu hãnh của người Việt.