Thông tin một học sinh 12 tuổi tử vong do bệnh não mô cầu tại TP.HCM đã khiến nhiều gia đình lo lắng, đặc biệt là những phụ huynh có con đang trong độ tuổi đi học. Những ngày gần đây, nhiều người đã chủ động sắp xếp công việc, đưa con đến các trung tâm tiêm chủng để được tư vấn và tiêm vắc-xin phòng bệnh.

Ước tính khoảng 5-10% dân số có thể mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng mũi họng tại một thời điểm.

Theo thông tin được công bố, TP.HCM ghi nhận chùm ca bệnh não mô cầu liên quan đến ba học sinh tại một trường trung học cơ sở trên địa bàn. Trong đó, một học sinh 12 tuổi đã tử vong, hai trường hợp còn lại đang được điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới. Ngành y tế thành phố đang khẩn trương điều tra dịch tễ, giám sát những người tiếp xúc gần và triển khai các biện pháp ngăn ngừa nguy cơ lây lan trong trường học, cộng đồng.

Đáng chú ý, trường hợp tử vong được ghi nhận chưa tiêm vắc-xin phòng não mô cầu. Sự việc một lần nữa cho thấy mức độ nguy hiểm của căn bệnh có thể diễn biến rất nhanh, đồng thời khiến nhiều phụ huynh quan tâm hơn đến việc chủ động bảo vệ sức khỏe cho trẻ.

Ghi nhận tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC, sau thông tin về ca tử vong, nhiều gia đình đã đưa con em đến tiêm phòng, có gia đình đưa cùng lúc 5-7 thành viên. Nhóm trẻ đang đi học được phụ huynh đặc biệt ưu tiên do thường xuyên tiếp xúc gần với bạn bè trong môi trường tập thể.

Trước nhu cầu tiêm chủng gia tăng, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết đã tăng cường nhân lực, hoạt động tư vấn và tổ chức tiêm chủng; đồng thời bảo đảm nguồn cung các loại vắc-xin phòng năm nhóm huyết thanh não mô cầu A, B, C, Y và W-135 trong hệ thống.

Bác sỹ Huỳnh Trần An Khương, chuyên viên y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho hay, bệnh do não mô cầu đặc biệt nguy hiểm bởi khả năng tiến triển nhanh, có thể đẩy một người trước đó hoàn toàn khỏe mạnh vào tình trạng nguy kịch chỉ trong thời gian ngắn.

Vi khuẩn não mô cầu có thể gây nhiều bệnh cảnh khác nhau, trong đó viêm màng não mủ và nhiễm trùng huyết là hai thể bệnh xâm lấn nghiêm trọng nhất. Các trường hợp diễn biến tối cấp có thể tử vong trong vòng 24 giờ kể từ lúc khởi phát triệu chứng.

Cũng theo bác sỹ Khương, nếu không được điều trị kịp thời, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%. Ngay cả với những trường hợp được điều trị tích cực, tỷ lệ tử vong vẫn vào khoảng 10-15%. Khoảng 20% người sống sót có thể phải chịu những di chứng nặng nề như mất thính lực, liệt, tổn thương não, suy thận hoặc ảnh hưởng đến khả năng phát triển trí tuệ.

Điều đáng lo ngại là các biểu hiện ban đầu của bệnh thường không điển hình, dễ bị nhầm lẫn với cúm hoặc những bệnh nhiễm virus thông thường. Người mắc bệnh có thể chỉ xuất hiện sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, buồn nôn, khiến việc nhận biết mức độ nguy hiểm gặp khó khăn.

Tuy nhiên, tình trạng bệnh có thể nhanh chóng chuyển biến với các dấu hiệu như đau đầu dữ dội, tay chân lạnh, cứng gáy, ban xuất huyết không mất màu khi ấn, rối loạn ý thức, co giật hoặc sốc nhiễm trùng.

Lý giải diễn biến nghiêm trọng này, bác sỹ Khương cho biết, lúc vi khuẩn xâm nhập vào máu, nội độc tố của chúng có thể kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, làm tổn thương thành mạch và gây rối loạn đông máu. Những huyết khối nhỏ hình thành trong hệ vi mạch cản trở tuần hoàn, khiến các mô thiếu oxy và dưỡng chất.

Tình trạng tổn thương mạch máu còn có thể gây xuất huyết dưới da, ban đầu là những chấm đỏ tím, sau đó lan nhanh thành các mảng xuất huyết hoặc hoại tử. Trường hợp nặng có nguy cơ tổn thương chi, phải cắt cụt chi, suy đa cơ quan và tử vong dù được hồi sức tích cực.

Khả năng lây truyền của vi khuẩn cũng là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Não mô cầu có thể cư trú tại vùng mũi họng của người khỏe mạnh mà không gây bất kỳ triệu chứng nào. Người mang vi khuẩn vẫn có khả năng lây truyền cho người khác qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp, chẳng hạn như ho, hắt hơi, hôn hoặc dùng chung vật dụng tiếp xúc với nước bọt.

Ước tính khoảng 5-10% dân số có thể mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng mũi họng tại một thời điểm. Tỷ lệ này có thể cao hơn trong nhóm thanh thiếu niên và những môi trường sinh hoạt tập thể như trường học, ký túc xá.

Đặc điểm mang vi khuẩn nhưng không biểu hiện bệnh khiến nguy cơ lây truyền khó nhận biết. Một người có thể mang mầm bệnh về gia đình mà bản thân hoàn toàn không hay biết. Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới một tuổi, thuộc nhóm có nguy cơ cao mắc bệnh não mô cầu xâm lấn do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện.

Bác sỹ Khương lưu ý, ngay cả trẻ ít ra ngoài vẫn có thể phơi nhiễm vi khuẩn qua người thân mang khuẩn không triệu chứng. Do đó, phòng bệnh cần được thực hiện chủ động, thay vì chỉ hạn chế tiếp xúc với người đã có biểu hiện mắc bệnh.

Đối với người tiếp xúc gần với bệnh nhân mắc não mô cầu, việc được cơ quan y tế đánh giá và chỉ định kháng sinh dự phòng kịp thời có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, kể cả khi đã từng tiêm vắc-xin.

Trước nguy cơ mắc bệnh và diễn biến nghiêm trọng của nhiễm não mô cầu, các chuyên gia y tế nhấn mạnh vai trò của tiêm chủng trong phòng ngừa bệnh, đặc biệt đối với trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và những người có yếu tố nguy cơ.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định tiêm chủng là một trong những biện pháp quan trọng để phòng ngừa và kiểm soát bệnh do não mô cầu. Hiện Việt Nam đã có các loại vắc-xin phòng năm nhóm huyết thanh quan trọng gồm A, B, C, Y và W-135.

Theo bác sỹ Khương, mỗi loại vắc-xin có phạm vi bảo vệ khác nhau, do đó việc đã tiêm một loại không đồng nghĩa với khả năng phòng ngừa tất cả các nhóm huyết thanh gây bệnh.

Hiện có vắc-xin phòng não mô cầu nhóm B sử dụng cho trẻ từ 2 tháng tuổi và người lớn thuộc độ tuổi được chỉ định; vắc-xin cộng hợp tứ giá phòng các nhóm A, C, Y và W-135 có loại được chỉ định từ 2 tháng tuổi, có loại từ 9 tháng tuổi; cùng vắc-xin phòng nhóm B và C dành cho người từ 6 tháng đến 45 tuổi.

Việc lựa chọn vắc-xin và lịch tiêm cần căn cứ vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, tiền sử tiêm chủng, nguy cơ phơi nhiễm và chỉ định cụ thể của từng sản phẩm. Người dân nên được nhân viên y tế tư vấn để có phương án bảo vệ phù hợp, tránh hiểu nhầm rằng tiêm một mũi vắc-xin có thể phòng ngừa mọi nguy cơ mắc bệnh.

Bên cạnh tiêm chủng, các gia đình cần duy trì thói quen vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, không dùng chung vật dụng tiếp xúc với nước bọt, che miệng lúc ho, hắt hơi và bảo đảm không gian sinh hoạt thông thoáng.

Đặc biệt, người có biểu hiện nghi ngờ nhiễm não mô cầu như sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, tay chân lạnh, ban xuất huyết hoặc rối loạn ý thức cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức. Không nên chờ xuất hiện đầy đủ các triệu chứng mới đi khám, bởi việc chậm trễ có thể làm mất đi cơ hội điều trị trong giai đoạn bệnh còn khả năng kiểm soát.