Việc Liên minh châu Âu ban hành Quy định chống mất rừng (EUDR) đang tạo ra những thay đổi quan trọng trong hoạt động xuất khẩu nhiều nhóm nông sản, trong đó có gỗ.

Theo quy định, tất cả sản phẩm gỗ khi đưa vào thị trường EU phải chứng minh không gây mất rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020. Một trong những thông tin bắt buộc là tọa độ địa lý của khu vực khai thác, được xác định bằng kinh độ và vĩ độ theo hệ quy chiếu WGS84 với tối thiểu 6 chữ số thập phân, phục vụ việc đối chiếu dữ liệu ảnh vệ tinh và truy xuất nguồn gốc.

Để hỗ trợ ngành gỗ thích ứng với yêu cầu mới, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm gần đây đã ban hành Quyết định số 29/QĐ-LNKL, hướng dẫn tuân thủ EUDR cho ngành gỗ Việt Nam. Điểm đáng chú ý trong hướng dẫn là việc phân biệt rõ yêu cầu về tọa độ địa lý theo quy mô lô rừng. Theo đó, đối với các lô rừng có diện tích dưới 4 ha, chủ rừng chỉ cần cung cấp một tọa độ GPS, ưu tiên vị trí gần trung tâm lô. Trong khi đó, các lô từ 4 ha trở lên phải cung cấp tọa độ các điểm góc tạo thành đa giác thể hiện đầy đủ ranh giới lô đất.

Điều chỉnh này được xem là phù hợp với thực tế sản xuất lâm nghiệp tại Việt Nam, nơi diện tích rừng trồng phân tán, quy mô nhỏ lẻ chiếm tỷ lệ lớn.

Trước đây, yêu cầu đo đạc đầy đủ tọa độ đa giác đối với mọi lô rừng có thể làm phát sinh chi phí kỹ thuật đáng kể, trở thành rào cản đối với các hộ tiểu điền. Việc cho phép lô rừng dưới 4 ha chỉ cần một tọa độ giúp giảm chi phí đo đạc, đơn giản hóa thủ tục, tạo điều kiện để các hộ trồng rừng nhỏ tiếp tục tham gia chuỗi cung ứng xuất khẩu sang EU, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu xác định vị trí khai thác theo quy định của EUDR.

Mặc dù vậy, cơ quan quản lý vẫn khuyến nghị, trong trường hợp có điều kiện, các chủ rừng nên thu thập tọa độ đa giác ngay cả với lô diện tích nhỏ nhằm tăng mức độ chi tiết và độ tin cậy của hồ sơ, song đây không phải yêu cầu bắt buộc. Đồng thời, việc cung cấp tọa độ chỉ là một thành phần trong bộ hồ sơ chứng minh tuân thủ EUDR, không thay thế các nghĩa vụ pháp lý khác như giấy tờ về quyền sử dụng đất hợp pháp, hồ sơ khai thác và bảng kê lâm sản.

Tuân thủ EUDR là yêu cầu bắt buộc với một số mặt hàng nông nghiệp Việt Nam, trong đó có gỗ, nếu muốn tiếp cận thị trường EU.

Được biết, EUDR áp dụng đối với 7 nhóm nông sản chính nhập khẩu vào EU gồm cà phê, cao su, gỗ, dầu cọ, ca cao, đậu nành và gia súc.

Theo lộ trình, quy định sẽ chính thức áp dụng từ ngày 30/12/2026 đối với doanh nghiệp lớn và vừa nhập khẩu vào EU, và từ ngày 30/6/2027 đối với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Dù quy định không áp dụng trực tiếp đối với doanh nghiệp xuất khẩu tại Việt Nam, song các doanh nghiệp nhập khẩu EU sẽ phải nộp Tuyên bố thẩm định (Due Diligence Statement – DDS) và chịu trách nhiệm chứng minh hàng hóa nhập khẩu có rủi ro không đáng kể. Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam vẫn cần cung cấp đầy đủ hồ sơ, dữ liệu để đối tác nhập khẩu hoàn tất nghĩa vụ này.

Theo hướng dẫn, chuỗi trách nhiệm tuân thủ EUDR được thiết lập xuyên suốt từ chủ rừng đến doanh nghiệp xuất khẩu. Chủ rừng là bên chịu trách nhiệm đầu nguồn, phải xác lập ranh giới và tọa độ địa lý lô khai thác, chứng minh quyền sử dụng đất hợp pháp và cung cấp hồ sơ khai thác theo quy định. Tổ chức, cá nhân khai thác gỗ có trách nhiệm xây dựng phương án khai thác gắn với tọa độ địa lý, thực hiện khai thác đúng phương án được phê duyệt, đo đếm và kê khai đầy đủ khối lượng gỗ, sau đó chuyển giao toàn bộ hồ sơ cho bên mua.

Ở các khâu tiếp theo, xưởng xẻ và cơ sở sơ chế chỉ được tiếp nhận các lô gỗ có hồ sơ hợp lệ, quản lý nhập – xuất nguyên liệu theo từng lô và duy trì hệ thống truy xuất nội bộ, bảo đảm không pha trộn nguyên liệu đáp ứng EUDR với các lô có rủi ro. Doanh nghiệp và thương lái thu mua có trách nhiệm sàng lọc nhà cung cấp, chỉ thu mua gỗ có hồ sơ đầy đủ và chuyển giao trọn vẹn hồ sơ cho các khâu tiếp theo.

Doanh nghiệp chế biến phải bảo đảm toàn bộ nguyên liệu sử dụng có thể truy xuất ngược về lô khai thác, đồng thời đánh giá rủi ro nội bộ và lưu trữ hồ sơ tối thiểu 5 năm để phục vụ xác minh khi cần thiết. Doanh nghiệp xuất khẩu là bên tổng hợp hồ sơ và chuyển giao cho nhà nhập khẩu EU.

Quy định về tọa độ địa lý áp dụng thống nhất cho gỗ rừng trồng, gỗ cao su khai thác lấy gỗ và các loại gỗ khác thuộc phạm vi điều chỉnh của EUDR. Riêng đối với gỗ cao su, hồ sơ cần bổ sung thêm thông tin về năm trồng, năm khai thác và hồ sơ thanh lý vườn cây, kèm theo tọa độ lô khai thác.

Được biết, một lợi thế của ngành gỗ Việt Nam trong quá trình triển khai EUDR là việc Việt Nam được Ủy ban châu Âu xếp vào nhóm “quốc gia rủi ro thấp” theo danh sách phân loại rủi ro công bố tháng 5/2025, dựa trên xu hướng mất rừng, khuôn khổ pháp lý và năng lực quản lý, thực thi tại nước xuất xứ. Với nhóm quốc gia này, cơ quan chức năng EU chỉ tiến hành kiểm tra hậu kiểm khoảng 1% lô hàng hoặc doanh nghiệp xuất khẩu, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động thương mại.

Tuy nhiên, quá trình triển khai trên thực tế vẫn đặt ra một số thách thức. Việc xác định tọa độ lô rừng có thể phát sinh sai số khi sử dụng các công cụ bản đồ phổ biến, dẫn đến nguy cơ chồng lấn dữ liệu ranh giới hoặc không khớp với quy hoạch đất đai, từ đó ảnh hưởng đến khả năng chấp nhận của lô hàng tại thị trường EU. Ngoài ra, việc quản lý dữ liệu của hàng triệu lô rừng nhỏ lẻ cũng đòi hỏi hạ tầng số hóa và hệ thống dữ liệu dùng chung giữa các địa phương.