Giảm đầu mối nhưng không giảm cơ hội học tập

Ngày 5/9, học sinh cả nước bước vào năm học 2026 - 2027. Với nhiều trường, năm học mới còn đánh dấu thời điểm bắt đầu vận hành một mô hình tổ chức khác trước, khi một trường có thể gồm cơ sở chính cùng nhiều phân hiệu, điểm trường hoặc được tổ chức theo mô hình trường phổ thông nhiều cấp học.

Tinh gọn đầu mối nhưng không thu hẹp cơ hội học tập; sắp xếp tổ chức để dành nhiều nguồn lực hơn cho người học và cho hoạt động dạy học.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng cho biết, số đầu mối cơ sở giáo dục cả nước dự kiến giảm từ 37.515 xuống khoảng 18.600, tương ứng 50,5%. Cùng với đó, 32.625 hiệu trưởng, phó hiệu trưởng dự kiến được bố trí lại, trong đó nhiều cán bộ quản lý trở lại giảng dạy.

Việc tổ chức lại đội ngũ cũng giúp nhu cầu biên chế giáo viên cần bổ sung trong năm học 2026 - 2027 dự kiến giảm từ 104.516 xuống còn 43.267 người. Những con số cho thấy quy mô rất lớn của quá trình tái cấu trúc mạng lưới trường học, nhưng cũng đặt ra câu hỏi quan trọng hơn sau sắp xếp là hệ thống giáo dục sẽ vận hành tốt hơn như thế nào?

Bởi giảm đầu mối quản lý không đồng nghĩa với đóng tương ứng số địa điểm học. Một trường sau tổ chức lại có thể quản lý nhiều phân hiệu, điểm trường. Sự khác biệt tưởng như mang tính kỹ thuật này lại quyết định trực tiếp đến quyền lợi của học sinh, đặc biệt tại những địa bàn rộng, dân cư phân tán, miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo.

Tại Hà Nội, sau rà soát, tổ chức lại, số cơ sở giáo dục công lập giảm mạnh, nhưng thành phố xác định không giảm chỗ học, không làm tăng quãng đường đến trường và tiếp tục duy trì những điểm trường cần thiết.

Còn với TP.HCM, TP sẽ giảm khoảng 32% đầu mối nhưng không giảm phòng học, đồng thời đưa thêm hơn 1.000 phòng học mới vào sử dụng. Tại Cà Mau, số đầu mối giảm từ 746 xuống 359 nhưng những điểm trường, phân hiệu cần thiết tại địa bàn sông nước, dân cư phân tán vẫn được duy trì.

Cách tổ chức này cho thấy bản chất của quá trình sắp xếp không nên được nhìn đơn giản bằng phép tính số trường trước và sau. Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) Thái Văn Tài nhấn mạnh, việc sắp xếp mạng lưới trường học không phải mục tiêu tự thân, càng không phải việc "cộng trừ cơ học" số lượng trường.

Mạng lưới giáo dục phải được tổ chức phù hợp với quy mô dân số, phân bố dân cư và điều kiện từng địa bàn, qua đó sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn nhưng vẫn bảo đảm quyền học tập và cơ hội tiếp cận giáo dục của học sinh. "Tinh gọn đầu mối nhưng không thu hẹp cơ hội học tập; sắp xếp tổ chức để dành nhiều nguồn lực hơn cho người học và cho hoạt động dạy học", ông Thái Văn Tài nhấn mạnh.

Điều này đặc biệt quan trọng khi không thể sử dụng cùng một công thức cho mọi địa phương. Một trường có nhiều điểm học tại khu vực đô thị với giao thông thuận lợi khác hoàn toàn một trường quản lý nhiều điểm trường ở miền núi, khi học sinh phải vượt quãng đường dài, địa hình phức tạp để đến lớp. Tại những khu vực khó khăn, nếu mục tiêu giảm đầu mối được đặt cao hơn khả năng tiếp cận trường học, chi phí của sự tinh gọn có thể chuyển sang chính học sinh và gia đình.

Vì vậy, nguyên tắc phải được giữ xuyên suốt là tinh gọn bộ máy nhưng không tinh giản cơ hội học tập của trẻ em. Ở những nơi có điều kiện đặc thù, không nhất thiết đưa toàn bộ học sinh về một cơ sở duy nhất. Trường chính có thể gắn với phân hiệu, điểm trường hoặc những mô hình phù hợp khác để vừa giảm đầu mối quản lý, vừa duy trì khoảng cách đến trường hợp lý.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy cách tiếp cận này đang được áp dụng khá rõ. Ở phường Sơn Tây, 21 trường mầm non, tiểu học và THCS được tổ chức lại thành 3 trường đa cơ sở, giảm 85,7% đầu mối, nhưng các điểm trường tại những vị trí cũ vẫn được duy trì. Học sinh về cơ bản tiếp tục học tại địa điểm quen thuộc trong khi bộ máy quản lý được thu gọn.

Trên phạm vi cả nước, báo cáo từ 28/34 tỉnh, thành phố cho thấy sau sắp xếp dự kiến hình thành khoảng 2.254 trường phổ thông có nhiều cấp học. Sự xuất hiện với quy mô lớn của mô hình trường đa cấp, đa cơ sở cho thấy giáo dục đang chuyển từ tư duy "sáp nhập trường" sang tổ chức lại mạng lưới và mô hình quản trị nhà trường.

Sau tinh gọn là bài toán nâng chất lượng

Một trường có thể lớn hơn rất nhiều sau sắp xếp, quản lý nhiều cấp học, nhiều phân hiệu và hàng nghìn học sinh. Nếu mô hình quản trị vẫn giữ nguyên như trước, đội ngũ không được điều phối tốt hơn, cơ sở vật chất không được chia sẻ hiệu quả và hoạt động dạy học bị xáo trộn, việc giảm đầu mối khó tạo ra giá trị thực chất.

Vì vậy, ngày hoàn thành các quyết định tổ chức lại trường học không phải đích đến. Thước đo của cuộc sắp xếp phải nằm ở những gì diễn ra sau đó trong từng lớp học.

Một trong những cơ hội dễ nhận thấy nhất là khả năng điều phối đội ngũ. Trước đây, tình trạng thừa, thiếu giáo viên có thể tồn tại ngay giữa những trường nằm trên cùng một địa bàn. Có trường thiếu giáo viên Tiếng Anh, Tin học, Nghệ thuật hoặc Giáo dục thể chất, trong khi một trường khác lại có điều kiện nhân lực tốt hơn. Khi nhiều cơ sở được đặt trong một cấu trúc quản trị chung, nguồn nhân lực có thể được sử dụng linh hoạt hơn.

Bà Vũ Thu Hà, Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội nhìn nhận, nếu trước đây trường này thừa giáo viên, trường kia thiếu thì sau sắp xếp cần điều phối đội ngũ để đáp ứng yêu cầu tốt hơn. Tương tự, những thế mạnh về cơ sở vật chất của từng trường trước đây khi thống nhất về một đầu mối cũng phải được khai thác linh hoạt và hiệu quả hơn.

Cùng với giáo viên, phòng máy, phòng thí nghiệm, thư viện, sân bãi và thiết bị dạy học cũng có điều kiện được sử dụng chung. Nếu vận hành tốt, một nguồn lực trước đây chỉ phục vụ học sinh của một trường có thể được khai thác cho nhiều phân hiệu, nhiều nhóm học sinh hơn.

Một thay đổi đáng chú ý khác liên quan trực tiếp đến đội ngũ cán bộ quản lý. Sau sắp xếp, hơn 32.000 hiệu trưởng, phó hiệu trưởng có thể được bố trí sang làm giáo viên hoặc đảm nhận những công việc khác phù hợp. Trong bối cảnh nhiều địa phương thiếu giáo viên kéo dài, việc đưa một bộ phận cán bộ quản lý có chuyên môn trở lại giảng dạy có thể bổ sung đáng kể nhân lực trực tiếp đứng lớp.

Tuy nhiên, sự chuyển đổi này không thể chỉ được hiểu là giảm số lượng cán bộ quản lý. Người từng làm hiệu trưởng, phó hiệu trưởng trở lại lớp học cần được bố trí đúng chuyên môn, năng lực, nguyện vọng và được hỗ trợ thích ứng với công việc giảng dạy nếu đã rời bục giảng trong thời gian dài. Tương tự, hơn 11.000 nhân viên hành chính chịu tác động bởi quá trình sắp xếp cũng cần được bố trí vào các vị trí hỗ trợ giáo dục phù hợp thay vì giải quyết đơn thuần bằng giảm biên chế.

Như ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông nhấn mạnh, bài toán đặt ra không phải "giảm người" mà là tái cơ cấu và sử dụng nguồn nhân lực hiệu quả hơn. Cách nhìn này quyết định ý nghĩa thực sự của cuộc sắp xếp. Nếu giảm được hàng chục nghìn đầu mối nhưng giáo viên vẫn thiếu cục bộ, người đứng lớp vẫn phải dành nhiều thời gian cho công việc hành chính, phòng học và thiết bị chưa được khai thác tốt hơn thì hiệu quả cuối cùng sẽ không tương xứng với quy mô thay đổi.

Ngược lại, nếu một bộ máy quản lý tinh gọn giúp đưa thêm nhân lực trở lại lớp học, giáo viên được giảm công việc hành chính, phòng thí nghiệm và thư viện được sử dụng hiệu quả hơn, học sinh được tiếp cận giáo viên và cơ sở vật chất tốt hơn thì sự thay đổi về tổ chức mới thực sự chuyển hóa thành thay đổi về chất lượng.

Bởi vậy, yêu cầu lớn sau sắp xếp là xây dựng năng lực quản trị tương ứng với quy mô mới. Quản lý một trường đơn lẻ khác rất nhiều với điều hành một trường có nhiều phân hiệu hoặc nhiều cấp học. Hiệu trưởng không chỉ quản lý con người và tài sản tập trung tại một địa điểm mà phải điều phối đội ngũ, chương trình, cơ sở vật chất và hoạt động giáo dục giữa nhiều điểm trường, thậm chí trên một địa bàn rộng.

Cùng với phân cấp trách nhiệm rõ ràng, các trường cần hệ thống dữ liệu thống nhất, phương thức điều hành phù hợp và cơ chế sử dụng chung nguồn lực. Nếu không giải quyết được bài toán quản trị, mô hình lớn hơn có nguy cơ tạo thêm tầng nấc phối hợp, khiến bộ máy tuy giảm đầu mối về hình thức nhưng lại phát sinh những khó khăn mới trong vận hành.

Ngày 30/8 được xác định là mốc hoàn thành việc sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực giáo dục, nhưng Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng xác định đây không phải điểm kết thúc. Sau khi các quyết định tổ chức lại được ban hành, hiệu quả phải tiếp tục được đánh giá bằng chất lượng giáo dục, khoảng cách đi học của học sinh, hiệu quả sử dụng đội ngũ và cơ sở vật chất, năng lực quản trị nhà trường cũng như sự phát triển của người học.

"Mục tiêu cuối cùng không phải là chúng ta sắp xếp được bao nhiêu trường, mà là sau sắp xếp, mỗi học sinh được học tập tốt hơn, mỗi giáo viên có điều kiện làm tốt hơn công việc của mình và hệ thống giáo dục vận hành hiệu lực, hiệu quả hơn", Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài nhấn mạnh.