Những kẽ hở khiến giá thuốc, thiết bị y tế khó kiểm soát

Giá thuốc, thiết bị y tế hình thành qua nhiều tầng nấc, từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối đến đấu thầu, mua sắm. Chuỗi trung gian kéo dài khiến việc kiểm soát phức tạp, bởi một khâu thiếu minh bạch hoặc chi phí bất hợp lý cũng có thể đẩy giá lên cao.

Thời gian qua, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã xử phạt nhiều doanh nghiệp vi phạm kê khai giá thuốc. Với thiết bị y tế, quản lý phức tạp hơn do giá trị lớn, chi phí đa dạng, chuỗi cung ứng dài và thường kèm bảo hành, bảo trì.

Theo ông Nguyễn Thành Lâm, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược, một khoảng trống nằm ở thời điểm kê khai giá. Trước đây, có trường hợp doanh nghiệp đã kê khai khi thuốc chưa nhập về, thậm chí giao dịch sau đó không thực hiện. Mức giá trên hệ thống vì thế có thể không gắn với hàng hóa thực tế.

Quản lý giá thuốc, thiết bị y tế đang chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

Bộ Y tế đề xuất chỉ kê khai sau khi lô thuốc đầu tiên được sản xuất hoặc nhập khẩu, nhưng phải hoàn tất trước khi bán.

Khoảng trống khác là căn cứ hình thành giá. Nếu doanh nghiệp chỉ đưa ra con số cuối cùng mà không có phương pháp tính rõ ràng, cơ quan quản lý khó hậu kiểm. Bộ Y tế dự kiến hướng dẫn xác định giá bán buôn tối đa dựa trên giá vốn, chi phí đầu vào, chi phí liên quan và lợi nhuận dự kiến; doanh nghiệp phải lưu hồ sơ để giải trình.

Trọng tâm quản lý vì vậy chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Doanh nghiệp phải chứng minh cơ sở hình thành giá; cơ quan quản lý có dữ liệu để đối chiếu, phát hiện bất thường.

Một khoảng trống nữa là độ trễ công khai giá. Hiện Bộ Y tế có tối đa 7 ngày để công khai giá sau khi doanh nghiệp nộp hồ sơ, trong khi doanh nghiệp được bán hàng từ lúc hồ sơ được tiếp nhận. Dự thảo mới đề xuất công khai giá ngay sau khi hồ sơ được cấp phiếu tiếp nhận, sau đó tiếp tục hậu kiểm.

Siết quản lý bằng dữ liệu và hậu kiểm

Thách thức lớn hơn nằm ở thiết bị y tế, bởi Nhà nước không định giá toàn bộ thị trường và khó áp dụng một công thức chung. Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, giá thiết bị chịu sự điều chỉnh của pháp luật về giá, đấu thầu, hải quan, thuế.

Ông Nguyễn Minh Lợi, Cục trưởng Cục Hạ tầng và Thiết bị y tế cho biết, giá đấu thầu phụ thuộc các yếu tố như đào tạo, bảo hành, bảo trì, linh phụ kiện, số lượng mua và điều kiện thương mại. Vì vậy, lấy giá kê khai hoặc niêm yết làm căn cứ trực tiếp xác định giá trúng thầu có thể máy móc; nhưng tách biệt hoàn toàn lại khó phát hiện chênh lệch bất thường.

Bộ Y tế đang định hướng quản lý thiết bị y tế theo toàn bộ vòng đời, từ phân loại, sản xuất, thử nghiệm, lưu hành, nhập khẩu, phân phối đến sử dụng, thu hồi, tiêu hủy; đồng thời chuẩn hóa dữ liệu về số lưu hành, hệ thống phân phối và giá.

Dữ liệu về nhập khẩu, cấp phép, thuế, hải quan, đấu thầu và thanh toán bảo hiểm cũng được định hướng kết nối, gắn với mã định danh từng thiết bị. Qua đó, cơ quan quản lý có thể truy xuất nguồn gốc và sớm nhận diện mức tăng giá bất thường qua các tầng phân phối.

Cùng với kết nối dữ liệu và hậu kiểm, mua sắm tập trung, đàm phán giá tiếp tục được xem là công cụ tăng sức mua cho khu vực công. Theo Bộ Y tế, cơ chế này đã giúp tiết kiệm khoảng 6.000 tỷ đồng. Với thiết bị y tế, cơ quan quản lý hiện đang nghiên cứu áp dụng cho nhóm sản phẩm giá trị lớn, có tính độc quyền hoặc chỉ một hãng cung cấp tại Việt Nam.