Thách thức giữ đà tăng trưởng xuất khẩu

Chiến sự leo thang tại Trung Đông đang trở thành “phép thử” lớn đối với thương mại Việt Nam, khi chi phí logistics tăng mạnh, chuỗi cung ứng gián đoạn và nhu cầu thị trường biến động. Những yếu tố này đang tạo sức ép đáng kể lên mục tiêu duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu trong năm 2026.

TIN LIÊN QUAN

Xuất khẩu đang chịu sức ép lớn trước biến động địa chính trị thế giới. Trong ảnh: Thủy sản là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam (Ảnh: Đức Thanh)

“Phép thử” cho thương mại

Xuất khẩu hàng hóa 2 tháng đầu năm 2026 đạt gần 76,4 tỷ USD, tăng 18,3%, tương đương tăng gần 12 tỷ USD so với cùng kỳ. Đây là mức tăng ấn tượng trong bối cảnh tháng 2 có tới 9 ngày nghỉ Tết.

Tuy nhiên, bước sang tháng 3, tình hình thương mại có nhiều diễn biến kém tích cực khi xung đột tại Trung Đông bùng phát. Giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh, đẩy chi phí logistics tăng 30-40%, thời gian vận chuyển kéo dài thêm 7-14 ngày, rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng.

Đầu tháng 3/2026, giá dầu Brent có thời điểm tăng gần 120 USD/thùng; phí bảo hiểm chiến tranh đối với tàu thương mại hoạt động tại khu vực Trung Đông cũng tăng cao. Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) cho hay: “Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 2 con số trong năm nay là rất thách thức”.

Theo tính toán, để đạt mục tiêu tại Nghị quyết 01/NQ-CP, kim ngạch xuất khẩu cả năm phải đạt khoảng 546-550 tỷ USD, tương đương bình quân 45-46 tỷ USD mỗi tháng. Dù mới hết quý I và vẫn còn dư địa tăng tốc, song đà tăng trưởng đang bị ảnh hưởng đáng kể bởi các yếu tố bất lợi.

Tại cuộc họp Thường trực Chính phủ ngày 16/3, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính chỉ đạo dứt khoát không để thiếu xăng dầu trong bất cứ trường hợp nào. Thủ tướng yêu cầu điều hành giá theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, đồng thời thực hiện các biện pháp bình ổn linh hoạt, hiệu quả. Nếu tình hình xung đột tại Trung Đông kéo dài, cơ quan quản lý cần rà soát, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét bố trí ngân sách để hỗ trợ bình ổn giá xăng dầu.

“Tinh thần lấy sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân làm trụ cột chính để xây dựng chính sách, đảm bảo sản xuất, kinh doanh và đời sống của người dân ổn định, hạn chế tối đa ảnh hưởng”, Thủ tướng nhấn mạnh.

Thời gian qua, doanh nghiệp xuất khẩu đã phải tăng cường sản xuất, tính toán lại giá đơn hàng, đàm phán với đối tác nhằm hạn chế rủi ro và duy trì hoạt động ổn định.

Ngành thủy sản, với kim ngạch 11,3 tỷ USD năm 2025, trong đó Mỹ chiếm 1,9 tỷ USD, đang lo ngại chi phí vận tải tăng sẽ làm thay đổi cơ cấu tiêu dùng tại thị trường này. Các mặt hàng chịu áp lực lớn là tôm và cá tra.

Thực tế, xuất khẩu thủy sản sang Mỹ trong 2 tháng đầu năm 2026 giảm 3%. Trong bối cảnh này, việc nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thị trường để doanh nghiệp kịp thời điều chỉnh kế hoạch sản xuất là rất cần thiết nhằm duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu.

Ngành điều đóng góp hơn 5,2 tỷ USD trong tổng kim ngạch hơn 70 tỷ USD của lĩnh vực nông nghiệp năm 2025, cũng chịu tác động mạnh. Nhiều lô hàng đang mắc kẹt trên tàu, chưa thể giao, làm gia tăng rủi ro.

Ông Cao Thúc Uy, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) cho biết, trong khoảng một tháng tới, hoạt động xuất khẩu sang Trung Đông có thể bị hạn chế, nhu cầu giảm khoảng 10% so với năm 2025.

Ngoài ra, thị trường Mỹ cũng tiềm ẩn rủi ro khi áp dụng mức thuế 15% trong 75 ngày. Cùng với đó, xu hướng tiêu dùng thay đổi khi các chuỗi bán lẻ tăng nhập hạnh nhân, tạo cạnh tranh trực tiếp với hạt điều.

Trong bối cảnh nhiều biến động, doanh nghiệp điều được khuyến nghị thận trọng, tránh quyết định vội vàng gây rủi ro lớn.

Chủ động ứng phó

Quy mô ngoại thương Việt Nam đã vượt 930 tỷ USD vào năm 2025 (xuất khẩu 475 tỷ USD, nhập khẩu 455 tỷ USD). Cùng với đó, vị thế trên bản đồ thương mại toàn cầu được cải thiện, đưa Việt Nam vào Top 15 nền kinh tế thương mại lớn.

Là một trong 3 trụ cột tăng trưởng, xuất khẩu rất nhạy cảm với biến động thị trường nếu thiếu giải pháp điều hành kịp thời.

Trong Công điện ngày 17/3, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đồng thời đa dạng hóa thị trường, sản phẩm và chuỗi cung ứng.

Bộ Công thương được giao hỗ trợ doanh nghiệp khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký như EVFTA, UKVFTA, CEPA, CPTPP; đẩy nhanh đàm phán các FTA mới, đặc biệt với khu vực Mỹ Latinh, Trung Đông và Pakistan. Đồng thời, cần mở rộng các thị trường tiềm năng như Halal, Trung Đông, châu Phi; chủ động làm việc với đối tác quốc tế nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp xuất khẩu.

Ngày 16/3, Thương vụ Việt Nam tại Mỹ phối hợp với Hiệp hội Xuất nhập khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) làm việc với Viện Thủy sản quốc gia Mỹ (NFI) để tháo gỡ rào cản kỹ thuật, hỗ trợ xuất khẩu thủy sản.

Theo các chuyên gia, để phát triển bền vững, các ngành hàng cần đẩy mạnh sản xuất, phát triển sản phẩm mới, nâng cao giá trị gia tăng và tỷ lệ nội địa hóa; chuyển từ gia công sang sản xuất, chủ động ứng phó với rào cản và biện pháp phòng vệ thương mại.

“Doanh nghiệp cần chuẩn bị cả chiến lược ngắn hạn và dài hạn để ứng phó với các cú sốc bên ngoài, bao gồm rà soát hợp đồng, chia sẻ chi phí với đối tác, đảm bảo dòng tiền, duy trì quan hệ kinh doanh; đồng thời xây dựng kịch bản dự phòng, đa dạng hóa thị trường”, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam lưu ý.