Số lượng nhà đầu tư cá nhân tham gia thị trường tài chính ngày càng tăng (Ảnh: Đức Thanh)

Ba kênh quen thuộc, một nỗi băn khoăn mới

Ông Nguyễn Văn Hùng, 62 tuổi, chủ một cửa hàng vật liệu xây dựng trên phố Cát Linh (Hà Nội), có một nguyên tắc đầu tư theo mình hơn 3 thập kỷ: có tiền dư là gửi ngân hàng, một phần mua vàng, khi có cơ hội thì mua đất. Nhưng vài năm trở lại đây, công thức từng mang lại cảm giác an toàn ấy không còn hiệu quả như trước: lãi suất tiền gửi duy trì ở mức thấp, giá vàng biến động mạnh, còn bất động sản đòi hỏi vốn lớn và thanh khoản chậm. “Tôi có tiền, nhưng lại thấy khó quyết định nên để ở đâu”, ông Hùng nói.

Đây cũng là tâm lý chung của không ít chủ doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh hay những người đã tích lũy được vài tỷ, thậm chí vài chục tỷ đồng sau nhiều năm lao động. Họ không thiếu vốn, nhưng không muốn mỗi ngày theo dõi bảng điện hay “lướt sóng” tìm lợi nhuận như giới trẻ.

Trong bối cảnh lãi suất thấp kéo dài, tiêu chí đầu tư cũng thay đổi. Thay vì chỉ kỳ vọng tài sản tăng giá, nhiều người bắt đầu quan tâm hơn đến khả năng tạo dòng tiền ổn định, mức độ rủi ro, tính thanh khoản và sự bền vững của danh mục. Một lớp nhà đầu tư mới xuất hiện, sau khi từng trải qua nhiều chu kỳ kinh tế, ưu tiên bảo toàn tài sản hơn tìm lợi nhuận ngắn hạn và sẵn sàng thuê chuyên gia quản lý tiền thay vì tự đầu tư.

“Tôi không biết đọc báo cáo tài chính hay kỹ thuật số má, cũng không có thời gian nghiên cứu doanh nghiệp. Điều tôi cần là một nhân viên tư vấn có uy tín và minh bạch làm việc đó thay mình”, ông Hùng chia sẻ.

Chính nhu cầu này đang mở ra cơ hội lớn cho ngành quản lý tài sản: thay vì bán từng mã cổ phiếu, các công ty quản lý quỹ bán dịch vụ quản lý tài sản thông qua những danh mục đầu tư đa dạng hóa, vận hành bởi đội ngũ chuyên nghiệp.

Trong nhiều năm, doanh thu ngành chứng khoán chủ yếu đến từ phí môi giới và giao dịch. Thị trường càng sôi động, doanh nghiệp càng hưởng lợi, nhưng khi thanh khoản suy giảm, nguồn thu lập tức chịu áp lực. Ngược lại, hoạt động quản lý tài sản mang lại nguồn thu ổn định hơn nhờ phí quản lý tính trên tổng giá trị tài sản khách hàng giao phó (Assets Under Management - AUM).

Đây cũng là mô hình đã đưa nhiều tập đoàn tài chính toàn cầu như BlackRock, Fidelity, Morgan Stanley hay Charles Schwab trở thành những “gã khổng lồ” trong ngành tài chính. Tại Việt Nam, xu hướng này đang dần hình thành, nhiều công ty chứng khoán lớn đã phát triển hệ sinh thái quản lý quỹ bên cạnh hoạt động môi giới truyền thống.

Theo bà Trần Thu Phương, Giám đốc Phát triển kinh doanh SSIAM, mục tiêu không phải thuyết phục khách hàng từ bỏ tiền gửi tiết kiệm, bởi mỗi loại tài sản đều có vai trò riêng: tiền gửi phù hợp với người ưu tiên an toàn, còn vàng và bất động sản mang lại lợi nhuận cao hơn, nhưng đi kèm biến động và yêu cầu vốn lớn. Giải pháp phù hợp, theo bà, là xây dựng một danh mục cân bằng giữa tài sản phòng thủ (tiền gửi, quỹ trái phiếu) và tài sản tăng trưởng (quỹ cổ phiếu), tùy theo mục tiêu tài chính và khẩu vị rủi ro của từng người.

Chứng chỉ quỹ đặc biệt phù hợp với nhóm khách hàng có tiền tích lũy nhưng không có thời gian hoặc chuyên môn để tự đầu tư. Điểm mạnh của mô hình này không nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn rủi ro, mà ở khả năng quản trị rủi ro thông qua danh mục đa dạng và quy trình đầu tư chuyên nghiệp. Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng chứng chỉ quỹ chỉ dành cho người giàu hoặc có rủi ro tương đương tự mua cổ phiếu. Trên thực tế, nhà đầu tư có thể bắt đầu với số vốn khá nhỏ và hiệu quả của kênh này cần được nhìn trong trung và dài hạn.

Cuộc đua giành niềm tin

Từ năm 2020 trở lại đây, số đông nhà đầu tư cá nhân Việt Nam tham gia thị trường tài chính ngày càng tăng, với danh mục đa dạng hơn: cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ mở, vàng, tài sản số bên cạnh kênh truyền thống là bất động sản. Tuy nhiên, yếu tố tâm lý và cảm xúc vẫn tác động lớn đến quyết định của phần lớn nhà đầu tư do chưa xây dựng và tuân thủ kỷ luật đầu tư có hệ thống.

Ông Phan Lê Thành Long, CEO AFA Group, chỉ ra tâm lý sợ bỏ lỡ (FOMO) đang rất phổ biến: nhà đầu tư thường lao vào thị trường lúc “sốt nóng”, như làn sóng mua vàng, rồi bạc, thậm chí cả đồng, niken, dù thiếu hiểu biết về các hàng hóa này. Trong nhiều trường hợp, họ buộc phải bán tháo, chịu lỗ khi thị trường “nguội lạnh”. Ông cũng nhắc đến tâm lý sợ hãi do bất định và thiếu hiểu biết (FUD), thường dẫn tới các quyết định gây thua lỗ.

Theo ông Long, khác với nhà đầu tư ở các thị trường phát triển, vốn ưu tiên chiến lược dài hạn dựa trên giá trị nội tại của tài sản, quyết định đầu tư ở Việt Nam vẫn chịu chi phối đáng kể bởi niềm tin vào người nói (cá nhân ảnh hưởng, hội nhóm, KOL tài chính) hơn là dựa trên dữ liệu chính thống. Nhà đầu tư cá nhân Việt Nam thường bị hấp dẫn bởi cổ phiếu “câu chuyện”, tiền số theo trào lưu (meme coin) hay biến động giá vàng, trong khi các yếu tố nền tảng như dòng tiền thực hay định giá thực ít được coi trọng. Việc chọn kênh đầu tư, theo ông, chỉ là một phần trong quản trị gia sản (wealth management). Quan trọng hơn là xây dựng phương pháp khoa học, trong đó phân bổ tài sản phù hợp với hồ sơ rủi ro cần được xác định trước, rồi mới chọn kênh đầu tư cụ thể.

Giới tư vấn cho rằng, mỗi nhà đầu tư nên tự hỏi làm thế nào để không mất tiền, bởi quản trị rủi ro tốt chính là điều kiện để tài sản tăng trưởng bền vững. Chính sự thay đổi tư duy này đang định nghĩa lại cạnh tranh giữa các định chế tài chính: nếu trước đây thành công được đo bằng số tài khoản mở mới hay thị phần môi giới, thì nay chỉ số quan trọng hơn là quy mô tài sản khách hàng giao doanh nghiệp quản lý (AUM). Đây là cuộc đua đòi hỏi nhiều hơn những chương trình miễn phí giao dịch hay ưu đãi lãi suất ngắn hạn. Muốn giữ dòng tiền khách hàng trong nhiều năm, tổ chức tài chính phải xây dựng niềm tin thông qua năng lực đầu tư, quản trị rủi ro, tính minh bạch và chất lượng tư vấn.

Dư địa lớn

Thị trường quản lý tài sản tại Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Phần lớn tài sản tài chính của người Việt hiện nằm ở tiền gửi ngân hàng, vàng và bất động sản, trong khi tại Singapore, Malaysia hay Thái Lan, quỹ mở đã là công cụ tích lũy quen thuộc của nhiều hộ gia đình.

Theo bà Lương Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Quản lý tài sản khối trong nước của Dragon Capital Việt Nam, dù số tài khoản chứng khoán tại Việt Nam tăng nhanh, quy mô thị trường quỹ vẫn khiêm tốn: cả nước hiện chỉ có hơn 1 triệu nhà đầu tư sở hữu tài khoản quỹ và riêng quỹ công chúng, tổng tài sản quản lý (AUM) mới khoảng 3 tỷ USD (chưa tới 1% GDP). Trong khi đó, tỷ lệ tiết kiệm của người Việt lại thuộc nhóm cao trên thế giới, ước tính hơn 30% GDP. Theo bà Hạnh, điều này cho thấy nền kinh tế không thiếu tiền mà đang thiếu cơ chế để chuyển hóa dòng tiền tiết kiệm thành nguồn vốn đầu tư dài hạn, được phân bổ chuyên nghiệp.

Dư địa đó không chỉ đến từ dòng tiền nhàn rỗi trong dân. Sau khi Việt Nam được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi (hiệu lực từ ngày 21/9/2026), giới đầu tư kỳ vọng dòng vốn ngoại dài hạn, từ cả quỹ chủ động lẫn quỹ thụ động, sẽ đổ vào thị trường chứng khoán Việt Nam với quy mô ước tính khoảng 3-6 tỷ USD trong giai đoạn 2026-2028. Đây được xem là cú hích quan trọng, không chỉ giúp thanh khoản thị trường cải thiện, mà còn tạo thêm động lực để ngành quản lý quỹ trong nước phát triển, khi dòng vốn ngoại thường đi kèm yêu cầu cao hơn về minh bạch, quản trị rủi ro và chất lượng vận hành quỹ.

Khi tầng lớp trung lưu mở rộng, số người có tài sản tích lũy ngày càng tăng và thị trường vốn tiếp tục phát triển, nhu cầu tìm kiếm những tổ chức đồng hành quản lý tài sản chuyên nghiệp cũng sẽ lớn dần. Cuộc cạnh tranh giữa các công ty chứng khoán, vì thế, đang được định nghĩa lại. Mục tiêu không còn chỉ là giành từng nhà đầu tư mở tài khoản hay thúc đẩy giao dịch nhiều hơn, mà là trở thành nơi người dân sẵn sàng gửi gắm dòng tiền tích lũy trong nhiều năm. Bởi sau cùng, điều người có tiền tìm kiếm không chỉ là lợi nhuận cao hơn mà còn là sự an tâm. Doanh nghiệp chiến thắng trong cuộc đua mới sẽ không phải đơn vị giúp khách hàng giao dịch nhiều nhất, mà là đơn vị bảo toàn và gia tăng giá trị tài sản của họ một cách bền vững theo thời gian.