Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus viêm não Nhật Bản thuộc họ Flavivirus gây ra. Virus lây truyền từ động vật sang người thông qua muỗi Culex, đặc biệt là các loài muỗi sinh sống nhiều ở vùng đồng ruộng, ao hồ và khu vực chăn nuôi gia súc.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phần lớn người nhiễm virus có thể không xuất hiện triệu chứng hoặc chỉ sốt nhẹ, đau đầu thoáng qua. Tuy nhiên, trung bình cứ 250 người nhiễm virus sẽ có một người phát triển thành bệnh nặng. Một khi virus tấn công hệ thần kinh trung ương, hậu quả có thể vô cùng nghiêm trọng.

Viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Điều trị chủ yếu là hồi sức tích cực, kiểm soát triệu chứng và hạn chế tổn thương não. Chính vì vậy, bệnh được xem là nguyên nhân hàng đầu gây viêm não do virus và các di chứng thần kinh tại nhiều quốc gia châu Á.

Các chuyên gia nhấn mạnh, viêm não Nhật Bản là bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa.

Ước tính có khoảng 3 tỷ người đang sinh sống trong vùng nguy cơ tại 24 quốc gia châu Á, trong đó khoảng 700 triệu là trẻ em dưới 15 tuổi. GS-TS.Vũ Sinh Nam, Hội Y học Dự phòng Việt Nam cho biết, mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 67.900 ca mắc viêm não Nhật Bản. Tỷ lệ tử vong có thể lên tới 30%.

Đáng lo ngại hơn, khoảng một nửa số bệnh nhân sống sót phải mang các di chứng thần kinh kéo dài như động kinh, rối loạn vận động, suy giảm trí nhớ, giảm khả năng học tập, rối loạn hành vi hoặc mất khả năng lao động.

Một nghiên cứu thực hiện tại Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanmar trên 617 bệnh nhân nghi ngờ viêm não cho thấy viêm não Nhật Bản chiếm tới 33% số trường hợp xác định được căn nguyên. Tỷ lệ tử vong ghi nhận là 16% và gần 49% bệnh nhân để lại di chứng thần kinh.

Các chuyên gia nhận định đây là một trong những bệnh truyền nhiễm gây gánh nặng lớn nhất đối với người bệnh, gia đình và xã hội bởi hậu quả không chỉ dừng lại ở giai đoạn cấp tính mà còn kéo dài nhiều năm sau đó.

Một bé trai 14 tuổi ở Nghệ An rơi vào tình trạng nguy kịch, phải thở máy và điều trị hồi sức tích cực do mắc viêm não Nhật Bản dù trước đó hoàn toàn khỏe mạnh. Điều đáng chú ý, trẻ đã tiêm các mũi vắc-xin cơ bản nhưng chưa tiêm nhắc lại, khiến khả năng bảo vệ suy giảm theo thời gian.

Bệnh nhi T.V.K. (sinh năm 2011, trú tại Nghệ An) được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương trong tình trạng nặng sau nhiều ngày sốt cao liên tục, đau đầu, buồn nôn và nôn.

Theo người nhà, sau chuyến du lịch tại Cửa Lò và trở về nhà, vài ngày sau, trẻ bắt đầu xuất hiện sốt cao kéo dài kèm đau đầu, buồn nôn và nôn. Dù đã được điều trị tại cơ sở y tế địa phương nhưng tình trạng không cải thiện.

Sau đó, bệnh diễn biến nặng nhanh chóng. Trẻ sốt cao tới 40 độ C, đau đầu dữ dội, xuất hiện rối loạn ý thức, co giật, mất ý thức trong cơn và yếu nửa người phải. Ngay sau đó, bệnh nhi được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương để cấp cứu.

Theo các bác sỹ của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, trẻ xác định trẻ mắc viêm não Nhật Bản kèm viêm phổi nặng. Bệnh nhi phải thở máy, an thần và điều trị hồi sức tích cực.

Sau thời gian điều trị, tình trạng của trẻ đã cải thiện rõ rệt. Bệnh nhi được cai máy thở thành công, tự thở khí phòng với độ bão hòa oxy ổn định, hết sốt, tỉnh táo và tiếp xúc tốt. Tuy nhiên, trẻ vẫn còn yếu tay phải với cơ lực khoảng 4/5 và cần tiếp tục tập phục hồi chức năng để hạn chế các di chứng thần kinh lâu dài.

Theo các bác sỹ, đây không phải là trường hợp cá biệt. Thực tế thời gian gần đây nhiều cơ sở y tế đã tiếp nhận các ca viêm não Nhật Bản diễn biến nặng với tổn thương não nghiêm trọng, để lại di chứng kéo dài dù người bệnh được điều trị tích cực.

Còn theo thông tin từ CDC Hà Nội, trên địa bàn vừa ghi nhận bệnh nhi 13 tuổi ở xã Hưng Đạo, Hà Nội mắc viêm não Nhật Bản trong tình trạng nặng, tiên lượng dè dặt.

Qua khai thác bệnh sử, bệnh nhi được phát hiện mắc bệnh khoảng một tuần trước và hiện vẫn đang được điều trị tích cực. Đáng chú ý, dù đã hoàn thành 3 mũi vắc-xin cơ bản, trẻ chưa được tiêm mũi nhắc lại theo khuyến cáo.

Tại Việt Nam, trước khi vắc-xin được triển khai rộng rãi, mỗi năm ghi nhận từ 2.000 đến 3.000 ca mắc viêm não Nhật Bản. Năm 1985, số ca bệnh từng lên tới gần 5.000 trường hợp. Đến năm 1995, viêm não Nhật Bản chiếm tới 61% các ca viêm não do virus.

Nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng, số ca mắc đã giảm mạnh xuống còn khoảng 100-200 trường hợp mỗi năm. Tuy nhiên, ngành Y tế vẫn ghi nhận các ca bệnh ở những người không tiêm chủng, tiêm không đủ liều hoặc bỏ quên mũi tiêm nhắc.

Phân tích dịch tễ cho thấy một số trường hợp mắc bệnh xảy ra ở những người từng được tiêm chủng nhưng miễn dịch suy giảm theo thời gian hoặc chưa hoàn thành lịch tiêm nhắc theo khuyến cáo.

Theo chương trình tiêm chủng mở rộng, trẻ cần tiêm 3 mũi cơ bản gồm mũi đầu tiên lúc 1 tuổi, mũi thứ hai sau 1-2 tuần và mũi thứ ba sau mũi thứ hai một năm. Sau đó cần tiêm nhắc lại mỗi 3-5 năm cho đến khi đủ 15 tuổi để duy trì miễn dịch bảo vệ.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nhiều phụ huynh thường nhớ lịch tiêm cơ bản nhưng lại quên các mũi nhắc. Đây là khoảng trống miễn dịch khiến trẻ vẫn có nguy cơ mắc bệnh dù đã từng được tiêm chủng trước đó.

Nói thêm về vắc-xin viêm não Nhật Bản, theo BS.CKI Nguyễn Thu Hà, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, viêm não Nhật Bản là một trong những bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc-xin. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ chỉ được duy trì nếu trẻ được tiêm đúng lịch và hoàn thành đầy đủ phác đồ, bao gồm cả các mũi nhắc.

Hiện nay, tại Việt Nam có nhiều loại vắc-xin phòng viêm não Nhật Bản với phác đồ khác nhau. Đối với vắc-xin Imojev, trẻ từ 9 tháng đến dưới 18 tuổi cần tiêm hai mũi cách nhau một năm; người từ 18 tuổi trở lên chỉ cần một mũi.

Trong khi đó, vắc-xin Jevax được tiêm cho trẻ từ 12 tháng tuổi với ba mũi cơ bản. Mũi thứ hai cách mũi đầu từ một đến hai tuần, mũi thứ ba sau mũi thứ hai một năm và tiếp tục tiêm nhắc lại sau mỗi ba năm để duy trì miễn dịch.

Theo bác sỹ Thu Hà, trên thực tế vẫn ghi nhận các trường hợp mắc bệnh hằng năm do chưa từng tiêm vắc-xin hoặc không hoàn thành đầy đủ phác đồ. Không ít phụ huynh cho rằng chỉ cần tiêm những mũi đầu đời là đủ, trong khi miễn dịch có thể giảm dần nếu bỏ qua các mũi nhắc.

Trước khi đưa trẻ đi tiêm, phụ huynh cần thông báo đầy đủ về tình trạng sức khỏe, tiền sử dị ứng, các thuốc đang sử dụng để được bác sỹ khám sàng lọc. Nếu trẻ đang sốt, mắc bệnh cấp tính hoặc có phản ứng nặng sau mũi tiêm trước, cần trao đổi với bác sỹ để được tư vấn thời điểm tiêm phù hợp.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo phụ huynh nên thường xuyên kiểm tra sổ tiêm chủng của trẻ, đặc biệt với trẻ lớn, nhằm bảo đảm không bỏ sót các mũi nhắc.

Theo chuyên gia, bất kỳ ai chưa có miễn dịch với virus viêm não Nhật Bản đều có nguy cơ mắc bệnh. Do đó, không chỉ trẻ em mà người lớn chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ liều cũng cần được tư vấn để hoàn thiện lịch tiêm phòng.

Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần chủ động phòng chống muỗi đốt bằng cách ngủ màn, vệ sinh môi trường, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi và bảo vệ trẻ em trong mùa cao điểm từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm.