Nhận diện điểm nghẽn

Sau gần 18 tháng triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết 57), hàng loạt cơ chế, chính sách mới đã được ban hành. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn còn khá lớn khi việc triển khai, hiện thực hóa chính sách chưa được như kỳ vọng.

Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã chỉ ra 12 điểm nghẽn lớn của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo nhiều chuyên gia, điểm nghẽn khó tháo gỡ nhất không nằm ở cơ chế hay nguồn lực, mà ở tâm lý e ngại trách nhiệm trong quá trình thực thi. Điều này thể hiện rõ ở việc triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), thương mại hóa kết quả nghiên cứu hay giải ngân vốn đầu tư công cho khoa học và công nghệ.

Con số giải ngân phần nào phản ánh thực trạng này. Năm 2026, ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được bố trí ở mức rất lớn, nhưng đến đầu tháng 6 mới giải ngân khoảng 21% kế hoạch phân bổ. Trong khi đó, nhiều cơ chế mới như sandbox vẫn chưa được triển khai rộng rãi.

Các doanh nghiệp mong muốn có quy định bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới trong hoạt động khoa học. Ảnh: P.V

Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, nguyên nhân cốt lõi không phải do thiếu nguồn lực, mà xuất phát từ tư duy quản lý còn nặng về kiểm soát đầu vào đối với lĩnh vực vốn phải chấp nhận rủi ro và thất bại. Khi tiêu chí "không để thất thoát" vẫn được xem là thước đo cao nhất, nhiều cơ quan, đơn vị sẽ lựa chọn phương án an toàn là không quyết định, không thử nghiệm và không đổi mới.

Trong bối cảnh đó, Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đang nhận được sự quan tâm lớn từ cộng đồng doanh nghiệp và giới nghiên cứu. Điểm được kỳ vọng nhất là cơ chế bảo vệ những người thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch, không vụ lợi nhưng gặp rủi ro khách quan trong quá trình đổi mới sáng tạo.

Sớm có cơ chế chấp nhận rủi ro

Là một trong những doanh nghiệp đầu tư mạnh cho nghiên cứu và phát triển (R&D), Tập đoàn Viettel cho rằng, Dự thảo Nghị quyết sẽ góp phần tháo gỡ nhiều rào cản tồn tại từ sau khi Nghị quyết 57 được ban hành.

Theo Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Viettel, trong lĩnh vực công nghệ, thất bại là điều khó tránh khỏi. Nhiều tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới sẵn sàng dành tới 20% doanh thu cho nghiên cứu và phát triển vì hiểu rằng nếu ngừng đổi mới sẽ nhanh chóng tụt lại phía sau. Doanh nghiệp Việt Nam cũng không ngoại lệ, bởi nếu không đầu tư cho công nghệ sẽ khó tạo ra sản phẩm mới và duy trì năng lực cạnh tranh.

Điều cộng đồng doanh nghiệp và giới khoa học mong đợi ở dự thảo Nghị quyết không phải là tạo ra một "vùng miễn trừ" cho mọi sai phạm, mà là xây dựng một khung pháp lý đủ rõ ràng để phân biệt rạch ròi giữa rủi ro khách quan của hoạt động đổi mới sáng tạo với các hành vi cố ý vi phạm, tham nhũng và trục lợi.

Từ thực tiễn hoạt động, Viettel đề nghị việc đánh giá hiệu quả cần được nhìn trên cả quá trình, thay vì chỉ căn cứ vào kết quả của từng dự án. Theo ông Thắng, quy định chỉ áp dụng chính sách đặc thù đối với các dự án "đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội" chưa phản ánh đúng bản chất của hoạt động nghiên cứu và kinh doanh. Nhiều dự án chưa thành công do yếu tố khách quan nhưng vẫn tạo nền tảng quan trọng cho các giai đoạn phát triển tiếp theo.

Cùng quan điểm, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) chia sẻ, thủ tục hiện hành vẫn làm chậm tiến độ triển khai các dự án đổi mới sáng tạo. Dẫn trường hợp xây dựng Trung tâm Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Hòa Lạc, lãnh đạo Petrovietnam cho biết, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện đầy đủ quy trình đấu thầu theo quy định, khiến thời gian triển khai bị kéo dài. Nếu hành lang pháp lý không được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, việc thúc đẩy khoa học và công nghệ trong thực tiễn sẽ gặp nhiều khó khăn.

Ở khu vực kinh tế tư nhân, bà Lê Nữ Thùy Dương, Phó chủ tịch HĐQT, kiêm Tổng giám đốc KN Holdings đánh giá, dự thảo Nghị quyết đã tạo sự cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật với việc bảo vệ những rủi ro phát sinh trong hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

“Để cơ chế này phát huy hiệu quả, cần làm rõ hơn ranh giới giữa miễn trừ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm dân sự, tài chính hoặc nghĩa vụ bồi thường; đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng đối với đội ngũ chuyên gia, kỹ sư và nhà khoa học trực tiếp tham gia các dự án đổi mới sáng tạo”, bà Dương nhấn mạnh.

Ở góc độ đại diện cộng đồng doanh nghiệp, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Hồ Sỹ Hùng nêu quan điểm, chủ trương không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự là bước tiến quan trọng, song phạm vi áp dụng cần được mở rộng hơn. Theo đó, không chỉ hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, mà cả những mô hình đầu tư, sản xuất, kinh doanh mới, mang lại giá trị cho nền kinh tế, nhưng chưa có quy định pháp luật điều chỉnh hoặc còn chồng chéo cũng cần được xem xét áp dụng cơ chế bảo vệ phù hợp.

Bảo vệ người dám đổi mới

Nếu cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng một cơ chế pháp lý đủ linh hoạt để mạnh dạn đầu tư vào công nghệ mới, thì giới khoa học lại nhìn nhận vấn đề ở góc độ rộng hơn: muốn đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, trước hết phải chấp nhận bản chất rủi ro của hoạt động nghiên cứu.

PGS-TS. Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội lưu ý, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có đặc thù rất khác so với hoạt động quản lý hành chính. Không có nghiên cứu khoa học hay công nghệ mới nào có thể bảo đảm thành công tuyệt đối. Việc phát triển trí tuệ nhân tạo, công nghệ chiến lược, chuyển đổi số hay thử nghiệm các mô hình quản trị mới đều có thể phát sinh rủi ro, ngay cả khi người thực hiện đã tuân thủ đầy đủ quy trình và trách nhiệm chuyên môn.

“Nếu chỉ bảo vệ những dự án thành công thì thực chất mới là bảo vệ kết quả cuối cùng, chứ chưa phải bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm. Điều quan trọng hơn là cần xây dựng nguyên tắc chấp nhận rủi ro có kiểm soát thành tư tưởng xuyên suốt của Nghị quyết. Việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào thông tin, điều kiện thực tế và khả năng nhận diện rủi ro tại thời điểm ra quyết định, thay vì chỉ đánh giá bằng kết quả xảy ra nhiều năm sau”, ông Thắng nói.

Quan điểm này nhận được sự đồng tình của nhiều nhà khoa học. GS. Nguyễn Vũ Trung, Viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM đánh giá, triết lý của dự thảo Nghị quyết là đúng hướng khi bảo vệ những rủi ro pháp lý hợp lý nhưng không dung túng các hành vi cố ý vi phạm hoặc trục lợi. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, cần thiết kế cơ chế xử lý theo từng cấp độ.

Theo đó, tầng thứ nhất là những rủi ro khách quan phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm hoặc ứng dụng công nghệ mới. Trường hợp người thực hiện hành động trung thực, không vụ lợi, dựa trên cơ sở khoa học và đã áp dụng đầy đủ các biện pháp quản trị rủi ro thì cần được miễn trách nhiệm.

Tầng thứ hai là những trường hợp có vi phạm, nhưng xuất phát từ mục tiêu phát triển, không có yếu tố tham nhũng hoặc tư lợi. Với nhóm này, nên ưu tiên các biện pháp xử lý về kinh tế, dân sự hoặc hành chính; xử lý hình sự chỉ nên là giải pháp cuối cùng. Ngược lại, các hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, thông đồng hoặc trục lợi phải bị xử lý nghiêm nhằm bảo đảm kỷ cương pháp luật.

Nhiều ý kiến cũng đề xuất bổ sung cơ chế hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập khi xem xét các vụ việc liên quan đến công nghệ cao hoặc dự án đổi mới sáng tạo quy mô lớn. Theo GS. Nguyễn Vũ Trung, đây sẽ là nguồn tham chiếu quan trọng giúp cơ quan tiến hành tố tụng có thêm căn cứ đánh giá bản chất rủi ro công nghệ, đồng thời bảo vệ cả người thực hiện lẫn người áp dụng pháp luật trong bối cảnh xuất hiện nhiều lĩnh vực hoàn toàn mới.

Cùng quan điểm, PGS-TS. Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đề xuất, cần sớm hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các công nghệ mới, đặc biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và y tế số. Pháp luật cần xác định rõ thế nào là rủi ro khách quan của hoạt động nghiên cứu để có cơ chế miễn trừ phù hợp. Những sai sót phát sinh do đặc thù công nghệ cần được nhìn nhận khác với các hành vi thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm trái.

Ở góc độ chính sách, nhiều chuyên gia cho rằng dự thảo Nghị quyết cần được hoàn thiện theo hướng đồng bộ hơn với các chủ trương lớn của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ và khu vực doanh nghiệp.

PGS-TS. Trần Hoàng Ngân đề nghị, về lâu dài, những nội dung mang tính đột phá này cần được luật hóa để tạo nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài, thay vì chỉ áp dụng trong phạm vi một nghị quyết.