Lưới điện Việt Nam đang chịu áp lực từ hai phía. Phía cung, tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng, nhưng nguồn điện mặt trời và gió phụ thuộc thời tiết. Phía cầu, các nhóm phụ tải mới như xe điện và trung tâm dữ liệu đang hình thành nhanh. Trong bối cảnh đó, hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) không còn là thiết bị bổ trợ mà dần trở thành một thành phần của hạ tầng vận hành.

Chính sách mở đường cho nguồn điện xanh

Theo thống kê, cả nước có khoảng 6,7 triệu ôtô (khoảng 3% là xe điện) và 70 triệu xe máy (4,3% là xe điện). Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50% phương tiện đô thị và toàn bộ xe buýt, taxi chạy điện. Ước tính của Ngân hàng Thế giới cho thấy nhu cầu vốn cho mạng lưới trạm sạc khoảng 2,2 tỷ USD vào năm 2030 và 32,6 tỷ USD đến năm 2050.

Xe điện tập trung chủ yếu ở đô thị lớn, nên nhu cầu sạc cũng dồn vào những khu vực có hạ tầng lưới vốn đã chịu tải cao. Khi nhiều xe cùng sạc nhanh vào giờ cao điểm, một trạm sạc có thể tạo ra mức tăng tải đột ngột tại một điểm của lưới phân phối.

Cùng lúc, khung chính sách đang thay đổi. Nghị định 243/2026 mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cho trung tâm dữ liệu và doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ sạc, đổi pin xe điện; lần đầu tiên hai nhóm này được tham gia. Cơ chế này cho phép khách hàng lớn mua điện trực tiếp từ nhà máy tái tạo thay vì mua toàn bộ qua EVN.

Trạm sạc xe điện của VinFast tại phường Phúc Lợi, Hà Nội. Nhu cầu sạc dồn vào đô thị lớn có thể tạo áp lực cục bộ lên lưới điện phân phối. Ảnh: PV

Hiện Samsung Thái Nguyên và Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 là các đơn vị hoàn tất thủ tục để vận hành theo DPPA. Khảo sát cuối năm 2023 của Bộ Công Thương ghi nhận khoảng 20 doanh nghiệp lớn muốn mua điện trực tiếp, tổng nhu cầu gần 1.000 MW.

Với trung tâm dữ liệu, bài toán không chỉ là mua được điện xanh mà còn là có điện ổn định gần như liên tục. Điện mặt trời chỉ phát vào ban ngày, trong khi nhu cầu của các hệ thống này kéo dài cả đêm. Khoảng chênh giữa thời điểm phát và thời điểm dùng chính là chỗ BESS có thể phát huy vai trò, bằng cách tích điện lúc dư và xả khi thiếu.

BESS làm được gì cho lưới điện

Từ các yêu cầu trên, có thể thấy BESS đóng góp ở ít nhất ở 3 góc độ. Thứ nhất, dịch chuyển năng lượng theo thời gian: lưu trữ điện tái tạo dư thừa để dùng vào giờ cao điểm. Thứ hai, giảm áp lực cục bộ: đặt gần trạm sạc công suất lớn hoặc khu vực lưới hay quá tải, BESS giúp san phẳng đỉnh tải. Thứ ba, hỗ trợ vận hành hệ thống, gồm các dịch vụ phụ trợ giúp lưới ổn định khi nguồn tái tạo biến động.

Những vai trò này khớp với nhận định của các chuyên gia tại tọa đàm “Xây dựng Lưới điện Tương lai” ngày 30/9: vị trí và mục đích sử dụng quyết định giá trị mà BESS mang lại. Đặt đúng nơi, pin lưu trữ giúp tận dụng hạ tầng hiện có. Đặt sai nơi, đó có thể chỉ là một khoản đầu tư kém hiệu quả.

Quy chuẩn mới của Bộ Công Thương tại Thông tư 61 cho thấy hạ tầng năng lượng đang được yêu cầu minh bạch và số hóa hơn. Từ 1/7/2027, trạm sạc công cộng phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật dùng chung cho xe điện tương thích, công khai giá, cách tính tiền và bảo mật dữ liệu giao dịch.

Khi số lượng hệ thống tăng lên, bài toán không chỉ là lắp thêm mà còn là theo dõi và phối hợp hàng loạt hệ thống một cách hiệu quả. Để hỗ trợ việc này, Liên minh Năng lượng Toàn cầu đang phát triển nền tảng quản lý năng lượng và lập lịch vận hành tập trung cho BESS. Nền tảng cho phép theo dõi, tối ưu nhiều hệ thống đặt tại các địa điểm và cấp điện áp khác nhau. Dựa trên điều kiện vận hành của lưới và các tín hiệu như dự báo giá điện, nền tảng hỗ trợ xác định thời điểm, phương thức sạc - xả phù hợp cho từng hệ thống.

Hệ thống pin lưu trữ (BESS) quy mô 10MW/20MWh tại trạm biến áp 110kV, nằm trong dự án thí điểm của EVNHANOI tại 5 trạm ở Hà Nội: Bắc Thăng Long, Quang Minh, Sài Đồng 2, Phùng Xá và Thanh Oai. Ảnh: EVNHANOI

Ông Biswarup Ghosh, Giám đốc Toàn cầu phụ trách mảng Lưới điện Tương lai của Liên minh, nhận định: “BESS không chỉ là câu chuyện của phần cứng. Khi số lượng hệ thống lưu trữ tăng lên, phần mềm, dữ liệu và khả năng điều phối sẽ quyết định đáng kể việc các hệ thống này tạo ra giá trị như thế nào cho lưới điện”.

Nói cách khác, điều kiện để BESS phát huy giá trị là khả năng quan sát lưới, dữ liệu theo thời gian thực và công cụ điều phối tập trung. Một hệ thống pin đặt cạnh trạm sạc hay trung tâm dữ liệu chỉ thực sự hữu ích khi biết lúc nào nên sạc, lúc nào nên xả.

Đề xuất Trung tâm chất lượng cao về BESS

Công nghệ chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là con người. Tại phiên họp Tổ công tác ngày 1/10, các bên trao đổi đề xuất ra mắt Trung tâm chất lượng cao về BESS. Đây sẽ là nền tảng để cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo của Việt Nam học tập kinh nghiệm, hợp tác nâng cao năng lực và tiếp cận nguồn vốn trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Nếu được triển khai phù hợp, Trung tâm có thể trở thành đầu mối nghiên cứu, đào tạo, thử nghiệm, chia sẻ kiến thức về công nghệ lưu trữ năng lượng, đồng thời hỗ trợ xây dựng năng lực cho cơ quan quản lý, đơn vị điện lực, doanh nghiệp, trường đại học và tổ chức nghiên cứu. Cục Điện lực và các đối tác sẽ tiếp tục trao đổi về mô hình hoạt động, phạm vi chức năng, nguồn lực và lộ trình triển khai.

TS. Hoàng Anh, Giám đốc Chương trình đào tạo Kỹ thuật Điện, Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng vai trò ngày càng lớn của pin lưu trữ đặt ra nhu cầu nâng cao chuyên môn trong nước ở các cơ quan chịu trách nhiệm quy hoạch, quản lý, triển khai và vận hành. Theo ông, Trung tâm sẽ là nơi xây dựng chuyên môn và chia sẻ kinh nghiệm khi BESS được triển khai quy mô ngày càng lớn.

Bên cạnh năng lực kỹ thuật, Việt Nam cần tiếp tục nghiên cứu cách BESS tạo ra và được ghi nhận các giá trị cho hệ thống điện. Tùy cấu trúc thị trường, cơ chế giá và mục đích sử dụng, BESS có thể cung cấp nhiều dịch vụ, từ dịch chuyển năng lượng theo thời gian, hỗ trợ phụ tải đỉnh đến các dịch vụ hỗ trợ vận hành. Việc xác định rõ dịch vụ, cơ chế huy động, phương thức vận hành và thanh toán cần được tiếp tục nghiên cứu.

Xe điện, trung tâm dữ liệu và điện tái tạo đang cùng tăng tốc. Câu hỏi đặt ra không còn là có cần lưu trữ năng lượng hay không, mà là triển khai ở đâu, bằng cơ chế nào và vận hành thế nào để lưới điện đón được các nhu cầu mới một cách an toàn, hiệu quả.