Trung Quốc giữ vai trò dẫn dắt tăng trưởng

Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tháng 3/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt khoảng 900 triệu USD, đưa tổng giá trị xuất khẩu hàng thủy sản 3 tháng đầu năm 2026 đạt 2,62 tỷ USD, tăng 13,3% so với cùng kỳ năm 2025. Mức tăng này thấp hơn đáng kể so với nhịp tăng khoảng 23,3% của hai tháng đầu năm, cho thấy xu hướng tăng trưởng đang chậm lại.

Trong bức tranh chung đó, Trung Quốc (bao gồm cả Hồng Kông) tiếp tục là thị trường nổi bật nhất. Quý I/2026, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt khoảng 764 triệu USD, tăng gần 45% so với cùng kỳ. Riêng tháng 3, giá trị xuất khẩu đạt hơn 250 triệu USD, tăng trên 50%.

Không chỉ là thị trường tăng trưởng nhanh nhất, Trung Quốc còn đóng vai trò quyết định giúp toàn ngành duy trì tăng trưởng dương, trong bối cảnh nhiều thị trường chủ lực khác như Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc đều ghi nhận mức sụt giảm.

Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), động lực tăng trưởng từ Trung Quốc trong quý I chủ yếu đến từ ba yếu tố.

Thứ nhất là yếu tố mùa vụ và tiêu dùng dịp Tết. Năm 2026, Tết Nguyên đán rơi vào giữa tháng 2, kéo theo nhu cầu nhập khẩu thủy sản tăng mạnh từ cuối năm trước đến đầu năm sau, đặc biệt là với dòng tôm nguyên con, hải sản sống và các sản phẩm phục vụ phân khúc cao cấp. Điều này góp phần lý giải mức tăng đột biến của các mặt hàng như tôm hùm và các sản phẩm tôm nói chung.

Thứ hai, sức cầu thực vẫn duy trì tích cực ở phân khúc trung – cao cấp. Dữ liệu nhập khẩu cho thấy Trung Quốc gia tăng nhập khẩu tôm trong hai tháng đầu năm với mức tăng khoảng 18%. Đáng chú ý, ở phân khúc tôm hùm sống, những thay đổi về thuế quan và nguồn cung từ Canada đã tạo ra khoảng trống thị trường, mở ra cơ hội cho các nhà cung cấp thay thế, trong đó có Việt Nam.

Thứ ba, lợi thế địa lý cùng tính linh hoạt của chuỗi cung ứng giúp doanh nghiệp Việt Nam tận dụng tốt các nhịp tăng ngắn hạn của thị trường này, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm tiêu dùng.

Đáng chú ý, trong khi hoạt động xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc tăng trưởng mạnh, các thị trường chủ lực khác lại chưa tạo được lực kéo. Xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Mỹ trong quý I giảm hơn 10%, tiếp tục là điểm nghẽn lớn do cả yếu tố cầu và các rào cản kỹ thuật, thuế quan. Nhật Bản và Hàn Quốc cũng ghi nhận mức giảm khoảng 10%, phản ánh sức mua chưa cải thiện rõ rệt.

Thị trường EU gần như đi ngang, cho thấy cầu ổn định nhưng chưa đủ mạnh để tạo đột phá tăng trưởng. Dù vậy, đây vẫn là khu vực còn dư địa ở các phân khúc cá thịt trắng và sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn bền vững.

Ở chiều tích cực, một số thị trường như ASEAN, Australia, Đài Loan và các thị trường mới nổi vẫn duy trì đà tăng, góp phần đa dạng hóa đầu ra cho ngành thủy sản.

Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất của tôm hùm Việt Nam.

Nguy cơ từ sự phụ thuộc vào một thị trường

Vai trò dẫn dắt của Trung Quốc đã tác động rõ rệt đến cơ cấu sản phẩm xuất khẩu của toàn ngành trong quý I/2026. Ở nhóm tôm, tăng trưởng chủ yếu đến từ tôm hùm, sản phẩm có giá trị cao và phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc. Trong khi đó, tôm chân trắng, mặt hàng chủ lực tại các thị trường Mỹ và EU, gần như đi ngang, cho thấy sự phục hồi chưa đồng đều giữa các phân khúc.

Với cá tra, Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ lớn nhất, góp phần duy trì tăng trưởng ổn định trong bối cảnh các thị trường khác còn thận trọng. Ở nhóm hải sản khác, các sản phẩm như cua, ghẹ, nhuyễn thể cũng hưởng lợi từ nhu cầu tại các thị trường châu Á, trong đó Trung Quốc đóng vai trò quan trọng.

Tuy nhiên, theo đánh giá của VASEP, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào một thị trường cũng kéo theo không ít rủi ro. Trước hết là tính biến động cao do yếu tố chính sách. Những thay đổi trong kiểm soát biên mậu, tiêu chuẩn chất lượng hay nhịp cấp phép nhập khẩu của Trung Quốc có thể tác động nhanh đến dòng chảy thương mại.

Bên cạnh đó, tính mùa vụ cao của thị trường này khiến nhu cầu không ổn định quanh năm. Sau giai đoạn cao điểm đầu năm, nhập khẩu có thể chững lại trong các tháng tiếp theo, đặc biệt khi tồn kho nội địa tăng. Áp lực cạnh tranh cũng gia tăng, nhất là từ các nguồn cung lớn như Ecuador trong phân khúc tôm nguyên con.

“Mức tăng trưởng mạnh trong quý I mang yếu tố thời điểm rõ nét. Một phần kim ngạch cao phản ánh nhu cầu tích trữ và phục vụ mùa vụ, hơn là xu hướng tăng trưởng nền dài hạn. Điều này đặt ra yêu cầu cần phân tách rõ giữa “tăng trưởng mùa vụ” và “tăng trưởng thực chất” khi đánh giá triển vọng các tháng tiếp theo”, bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký VASEP nhận định.

Bước sang quý II/2026, Trung Quốc nhiều khả năng vẫn là thị trường đóng góp lớn nhất cho tăng trưởng xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Tuy nhiên, tốc độ tăng dự báo sẽ chậm lại khi yếu tố mùa vụ không còn. Tăng trưởng sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào nhu cầu tiêu dùng thực và khả năng duy trì thị phần của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng.

Đối với toàn ngành, xuất khẩu quý II được dự báo tiếp tục tăng trưởng dương nhưng có sự phân hóa rõ rệt. Tôm và cá tra vẫn là hai trụ cột chính; Trung Quốc tiếp tục đóng vai trò động lực; trong khi Mỹ và một số thị trường phát triển vẫn là yếu tố kìm hãm.

Trong bối cảnh đó, các thị trường có lợi thế về logistics, khoảng cách địa lý gần và ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) được kỳ vọng sẽ trở thành lựa chọn ưu tiên của doanh nghiệp thủy sản, nhằm hướng tới tăng trưởng ổn định và bền vững hơn trong thời gian tới.