93,88 điểm TSA, 124 điểm HSA, 1.090 hay 1.104 điểm V-ACT có thể cho thấy kết quả nổi bật của một mùa thi, nhưng những con số chưa lý giải đầy đủ điều gì giúp một học sinh đạt được thành tích ấy.

Nhìn vào hành trình của các thủ khoa, á khoa và tân sinh viên xuất sắc được vinh danh tại Chào Tân sinh viên 2026 ngày 13/9, có thể thấy phía sau những cách học rất khác nhau là một điểm chung khá rõ nét, người học biết tự xác định mục tiêu, nhận diện điểm yếu, lựa chọn phương pháp và thay đổi chiến lược dựa trên chính kết quả của mình.

Tân sinh viên xuất sắc được vinh danh tại Chào Tân sinh viên 2026.

Tân sinh viên Đào Hồng Phúc đạt 93,88 điểm TSA ngay đợt đầu nhưng quá trình chuẩn bị đã bắt đầu từ lớp 11. Những lần thi thử chỉ đạt 59-68 điểm không đơn thuần được nhìn nhận như một kết quả chưa tốt mà trở thành dữ liệu để Phúc hiểu cấu trúc đề, xác định phần kiến thức còn yếu và điều chỉnh cách học.

Một sinh viên xuất sắc khác là Nguyễn Đức Tâm, Á khoa V-ACT với 1.090/1.200 điểm, cũng làm quen với kỳ thi từ lớp 11, xây dựng nền tảng từ các đề thử rồi mới chuyển sang luyện đề, duy trì việc học đều đặn mỗi ngày. Đào Ngọc Mai đạt 124 điểm HSA sau quá trình chuẩn bị kéo dài từ mùa hè trước lớp 12 thay vì dồn sức vào vài tuần nước rút.

Ba hành trình cho thấy tự học trước hết không đồng nghĩa với học một mình. Cốt lõi nằm ở khả năng chủ động khởi động và duy trì quá trình học tập mà không phải liên tục chờ người khác nhắc nhở, đồng thời biết mình đang đứng ở đâu so với mục tiêu đã đặt ra. Sự chủ động ấy tạo ra khác biệt giữa việc thực hiện những yêu cầu có sẵn và thực sự chịu trách nhiệm về kết quả học tập của bản thân.

Tự học cũng không đồng nghĩa với kéo dài số giờ ngồi trước bàn học. Sinh viên Trần Đức Hòa đạt 1.053 điểm V-ACT nhưng chỉ dành khoảng 1-2 giờ mỗi ngày cho việc ôn thi. Hòa chú trọng phân bổ thời gian giữa các môn, luyện đề và phân tích từng câu trả lời sai. Một bài thi thử không kết thúc sau lúc biết điểm bởi những lỗi sai tiếp tục được sử dụng để nhận diện lỗ hổng kiến thức và điều chỉnh ở lần luyện tiếp theo.

Một tân sinh viên khác tên Đào Hồng Phúc cũng không dành thời gian giống nhau cho mọi nội dung. Phần kiến thức đã chắc được rút ngắn, phần chưa vững được tập trung nhiều hơn. Cách học ấy cho thấy hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào lượng thời gian bỏ ra mà còn nằm ở khả năng liên tục đánh giá chất lượng của quá trình học.

Người học chủ động bởi vậy không chỉ đặt câu hỏi mình đã học bao lâu hay làm được bao nhiêu đề. Quan trọng hơn là nhận ra mình đang yếu ở đâu, nguyên nhân dẫn tới một câu trả lời sai và phương pháp đang sử dụng có thực sự hiệu quả. Từ chỗ đo việc học bằng số giờ, số bài hoặc lượng kiến thức đã hoàn thành, quá trình học chuyển sang dựa trên phản hồi, người học quan sát kết quả của chính mình rồi điều chỉnh phương pháp.

Năng lực này càng trở nên đáng chú ý trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo. Trước đây, tìm được thông tin thường là một phần quan trọng của quá trình học. Hiện nay, một câu hỏi khó có thể nhận được lời giải trong vài giây, một đoạn văn có thể được phân tích gần như tức thì và một vấn đề có thể nhận về hàng loạt phương án chỉ sau vài thao tác. Khoảng cách từ câu hỏi tới câu trả lời đang được công nghệ rút ngắn nhanh chóng.

Nhưng khả năng tiếp cận câu trả lời dễ dàng hơn không đồng nghĩa quá trình học trở nên đơn giản hơn. Trái lại, nó dịch chuyển yêu cầu đối với người học từ khả năng tìm kiếm kiến thức sang khả năng lựa chọn, kiểm chứng và sử dụng kiến thức.

Bạn Nguyễn Trọng Trường Anh, Thủ khoa tỉnh Ninh Bình và Á khoa toàn quốc, từng phải bù đắp những khoảng trống về kiến thức nền. Trong quá trình học, em hoàn thành 161 bài giảng, đồng thời sử dụng AI để tìm lời giải cho những vấn đề chưa hiểu.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc một học sinh giỏi sử dụng AI, mà ở cách công cụ này được đặt đúng vị trí trong quá trình học. Sau lúc nhận được gợi ý, Trường Anh tiếp tục kiểm tra và củng cố kiến thức. Việc hỗ trợ những học sinh khác cũng trở thành một cách để em kiểm chứng mức độ hiểu bài của chính mình.

Cách sử dụng ấy gợi ra một yêu cầu mới đối với năng lực tự học. Nếu trước kia khó khăn có thể nằm ở việc tìm câu trả lời, thách thức hiện nay còn là biết câu trả lời nào đáng tin. Một công cụ có thể tạo ra thông tin rất nhanh nhưng người sử dụng vẫn phải đủ kiến thức nền để phát hiện điểm bất hợp lý, biết đặt câu hỏi tiếp theo và không biến câu trả lời có sẵn thành sự thay thế cho tư duy của chính mình.

AI càng mạnh, tư duy độc lập và phản biện càng trở nên quan trọng. Nếu người học chỉ sao chép câu trả lời, công nghệ có thể rút ngắn thời gian hoàn thành một nhiệm vụ nhưng chưa chắc giúp họ gia tăng năng lực. Ngược lại, nếu AI được sử dụng để gợi mở vấn đề, tìm thêm cách tiếp cận rồi người học tự kiểm chứng, so sánh và hoàn thiện hiểu biết, công nghệ có thể mở rộng khả năng tự học.

Điều này cũng lý giải vì sao khó tồn tại một công thức học tập duy nhất có thể áp dụng cho tất cả. Nếu Đào Hồng Phúc hay Nguyễn Đức Tâm bắt đầu chuẩn bị từ lớp 11, Trần Gia Đạt lại bước vào quá trình ôn V-ACT khá muộn, tới tháng 12 năm lớp 12 mới thực sự tăng tốc. Đạt đạt 1.018 điểm ở đợt đầu rồi nâng lên 1.104 điểm ở đợt hai sau giai đoạn tập trung luyện đề với cường độ cao. Một người đi đường dài, một người tăng tốc ở chặng cuối nhưng đều đạt kết quả tốt. Khác biệt nằm ở khả năng nhận biết trạng thái của bản thân và lựa chọn chiến lược phù hợp với từng thời điểm.

Nếu năng lực ấy giúp học sinh thích ứng với một kỳ thi, bước vào đại học, giá trị của nó còn lớn hơn. Ở phổ thông, chương trình tương đối rõ ràng, thời khóa biểu cố định và học sinh nhận được sự theo sát thường xuyên của thầy cô. Đại học mở rộng quyền tự chủ nhưng cũng chuyển nhiều trách nhiệm hơn về phía người học. Không phải kiến thức nào cũng được truyền đạt trên giảng đường, không phải kỹ năng nghề nghiệp nào cũng có trong giáo trình và ngày càng nhiều vấn đề không tồn tại một đáp án duy nhất.

Sinh viên phải tự tìm tài liệu, đặt câu hỏi, thử nghiệm, tìm kiếm người có chuyên môn để học hỏi và tự đánh giá kết quả. Bước chuyển quan trọng bởi vậy không đơn thuần là từ phổ thông lên đại học mà còn từ vị trí người tiếp nhận chương trình học được thiết kế sẵn sang người phải tham gia thiết kế quá trình học tập của chính mình.

Yêu cầu ấy không kết thúc sau ngày tốt nghiệp. Công nghệ đang thay đổi nhiều ngành nghề với tốc độ nhanh, những công cụ người trẻ sử dụng hôm nay có thể chưa tồn tại cách đây 10-15 năm và những công cụ của một thập niên tới cũng khó có thể được dự báo đầy đủ từ hiện tại. Điều đó đồng nghĩa kiến thức và kỹ năng khó còn là thứ học một lần rồi sử dụng trong suốt sự nghiệp.

Chia sẻ với các tân sinh viên, thầy Vũ Khắc Ngọc nhấn mạnh bốn hành trang gồm tự học, tư duy độc lập và phản biện, trải nghiệm cùng khả năng chấp nhận thất bại và sự tử tế. Những năng lực tưởng như tách biệt thực chất có mối liên hệ chặt chẽ. Một người biết tự học phải đủ độc lập để đặt câu hỏi, đủ khả năng phản biện để kiểm chứng điều tiếp nhận, đủ cởi mở để thừa nhận một cách làm không còn hiệu quả và đủ bản lĩnh để bắt đầu lại sau thất bại.

Học tập suốt đời bởi vậy không đơn giản là liên tục học thêm thật nhiều kiến thức. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng cập nhật hiểu biết trước bằng chứng mới, thay đổi quan điểm nếu nhận ra điều mình từng tin không còn phù hợp, biết tìm kiếm sự hỗ trợ và điều chỉnh hướng đi trước những biến động của môi trường sống và nghề nghiệp.

Cùng với năng lực, sự tử tế được đặt trong hành trang của người trẻ cũng nhắc tới một giới hạn khác của thành công. Thầy Vũ Khắc Ngọc cho rằng một kỹ sư giỏi, bác sỹ tận tâm, doanh nhân thành đạt hay nhà quản lý tài năng đều đáng trân trọng, nhưng phía sau nghề nghiệp và thành tích vẫn cần là một con người có trách nhiệm với lựa chọn của mình và những người xung quanh.

Những thủ khoa, á khoa được vinh danh có thể vừa hoàn thành một kỳ thi quan trọng, nhưng điểm số chỉ phản ánh kết quả của một chặng đường. Trong một thời đại mà kiến thức có thể nhanh chóng trở nên cũ, công nghệ liên tục tạo ra những phương thức làm việc mới và AI khiến việc tìm câu trả lời ngày càng dễ dàng, lợi thế lâu dài khó chỉ nằm ở những gì một người đã biết.

Khả năng nhận ra điều mình chưa biết, tự tìm cách bổ sung, kiểm chứng kiến thức và thay đổi phương pháp trước những yêu cầu mới mới là năng lực có thể theo người trẻ lâu hơn một kỳ thi hay một tấm bằng. Điểm số có thể cho biết một học sinh đã đi được bao xa, còn năng lực tự học sẽ góp phần quyết định họ có thể tiếp tục đi bao lâu trong một thế giới không ngừng thay đổi.